اصول و معیارهای حفاظت و ایمنی در ساختمانهای آرشیو

اسناد و مدارک مکتوب و غیر مکتوب که به عنوان میراث فرهنگی کشور محسوب می شوند، برای مصون ماندن از بلایای طبیعی و غیر طبیعی باید محیط ایمن داشته باشند.  ضروری است کتابداران و آرشیویستها که پاسبان این میراث گرانبها هستند،  برای حفاظت و سپردن آنها به نسلهای آینده بهترین شرایط محیطی را فراهم آورند.

مبحث ذیل تلخیصی است از مقاله آقای دکتر کیانی هفت لنگ در مورد حفاظت و ایمنی در آرشیوها که در دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی به چاپ رسیده است. مطالعه آن می تواند در ارزیابی وضعیت موجود ساختمانهای آرشیو ی و کتابخانه ای و یا در صورت تصمیم برای ساخت ساختمان جدید آرشیوی جهت پیش بینی نکات لازم موثر باشد.

ساختمان آرشیو.

در طرح و اجرای ساختمان آرشیو باید کارکردهای آرشیو را مدنظر داشت. این کارکردها عمومآ شامل موارد زیر است:

• حفظ و در امان نگهداشتن منابع از سرقت، آتش‌سوزی، رطوبت، نور شدید خورشید، حشرات، جوندگان، و نظایر آن
• فراهم‌سازی شرایط مناسب و فضای کافی برای فعالیت‌هایی چون بسته‌بندی، فهرستنویسی، صورت‌برداری، فتوکپی، و مانند آن
• آسیب‌شناسی و آسیب‌زدایی و مرمت
• اشاعه اطلاعات از طریق فراهم‌سازی امکان مطالعه، و پذیرش مراجعان، و ارائه اطلاعات به آنها.

ویژگی‌های ساختمان آرشیو.

عوامل قابل توجه در زمینه مخازن ویژه و امن عبارتند از:

 الف) شرایط و وضعیت مناسب برای حفظ و نگهداری؛ ب) شرایط مطلوب کار برای کارمندان آرشیو؛ و ج) تسهیل شرایط دسترسی و دستیابی به منابع برای پژوهشگران و مراجعه‌کنندگان

محل ساختمان.

موارد زیر باید در نظر گرفته شود:

• انتخاب درست زمین
• وضعیت محیط زیست
• آفتابگیر بودن
• در مسیر باد قرار داشتن به‌منظور تهویه ساختمان
• میزان آلودگی محیط
• وجود برق فشار قوی
• دور بودن از تأسیسات نظامی، انبارهای مواد منفجره، تأسیسات هسته‌ای و شیمیایی
• بنا شدن در مجاورت مراکز فرهنگی و آموزشی
• ملاحظه پدیده‌های طبیعی(عدم انتخاب مناطقی که احتمال سیل، آبگرفتگی، زلزله، و طوفان در آن زیاد باشد و یا زمین‌هایی که امکان رانش، ریزش، و لغزش در آنها وجود دارد).
• خودداری از احداث ساختمان آرشیو در کنار رودخانه، دریاچه، دریا، و به‌طور کلی مناطق مرطوب
• خودداری از قرار دادن اسناد و مدارک در زیرزمین‌ها
• پیش‌بینی‌های لازم برای مقابله با پیامدهای جنگ و آمادگاه‌هایی برای انتقال و نگهداری منابع
• تهیه نسخه‌های پشتیبان از نسخه اصلی منابع

 

استحکام ساختمان.

• فلزی یا بتونی بودن سازه اصلی ساختمان آرشیو، به‌خصوص مخازن
• اتصال قفسه‌های حاوی مدارک به تیرآهن‌های عمودی در سازه‌های اسکلت فلزی
• عدم اتصال قفسه‌ها به کف اتاق‌ها در سازه‌های بتونی
• پوشیدن کف طبقات از صفحات بتن مسلح یکپارچه در سازه اسکلت فلزی برای جلوگیری از آسیب اسکلت ساختمان هنگام آتش سوزی
• داشتن مقاومت کافی مصالح به‌کار رفته در ساختمان در برابر آتش، رطوبت، سرما، حرارت، و خشکی

کنترل صدا و نور.                                                                          

• توجه به عایق‌سازی صوتی ساختمان آرشیو برای آرامش و سکوت
• استفاده از وسایل و تجهیزات مناسب آرشیو برای جلوگیری از انعکاس صوت‌های ناخواسته
• کاستن مساحت پنجره‌های ساختمان آرشیو برای کاهش اثرات مخرب نور طبیعی بر مدارک
• کاستن تعداد پنجره‌ها و سطوح شیشه‌ای برای جلوگیری از راکد ماندن هوا
• قرار نگرفتن مخازن مدارک و محوطه کار و اتاق‌های مطالعه در جهت شمال یا جنوب (زیرا در تابستان خطرِ به‌شدت گرم شدن مخازن وجود خواهد داشت).
• استفاده از شیشه‌های مخصوص برای کاهش نفوذ اشعه ماورای بنفش و مادون قرمز

شیشه زرد با سولفور کادمیوم نتایج رضایت بخشی دارد.

شیشه با رنگ سبز(اسناد کاغذی زیر شیشه‌های ذکر شده کمترین آسیب را دیده‌اند.)

کنترل دما و رطوبت.

• دشمنان قدیمی آرشیوها آب و هوای خشک و مرطوب

تاثیر رطوبت بر مدارک از دو جهت است(اول آنکه رطوبت در بافت کاغذ باعث نرمی آن و پخش جوهر می‌شود؛ دیگر آنکه رطوبت موجب رشد و تکثیر قارچ‌ها و تخریب مواد آلی کاغذها و نوشته‌ها می‌گردد. )

• ایجاد دیوارهای خارجی دو جداره با فضای خلاء در بین آنها برای جلوگیری از نفوذ رطوبت و آب و حرارت
• ایجاد فضای خالی بین سقف اتاق‌ها و تالارهای طبقه بالا و پشت‌بام و جز آن برای کنترل گرما و تغییرات دما
• عایق کردن پشت‌بام با یک لایه پشم شیشه برای محافظت در برابر گرما
• بهترین دما برای نگهداری مدارک پوستی و کاغذی ۱۸ درجه سانتیگراد، رطوبت نسبی ۵۵ درصد؛ برای ریزفیلم‌ها و عکس‌های سیاه و سفید ۱۲ درجه، رطوبت ۳۵ درصد؛ برای عکس‌ها و فیلم‌های رنگی ۵ درجه، رطوبت ۳۵درصد؛ و برای مدارک مغناطیسی ۱۸درجه، رطوبت ۴۰درصد است
• تجهیز مخازن‌ به دستگاه‌های ثبت دما و رطوبت

مقابله با آلودگی هوا.

 

هر ماده‌ای که بر عمر مدارک تأثیر منفی و مخرب بگذارد، آلودگی محسوب می‌شود. آلودگی ممکن است به‌صورت جامد، مایع، گاز، یا بخار باشد. آلودگی به هر علت که به‌وجود آید منجر به تجزیه مواد پلیمری از قبیل فیبر، کاغذ، چسب، پلاستیک، و امثال آنها می‌گردد

• کسب اطلاعات کافی درخصوص آلودگی محیط و منطقه قبل از احداث ساختمان
• انتخاب مناطقی برای احداث ساختمان که در مسیر بادهای ملایم قرار دارند.
• شناسایی آلوده کننده های مهم و تاثیر گذار بر مدارک

آلوده‌کننده‌های عمده عبارتند از: دود، گردوغبار معدنی، گردوغبار حاوی نمک (در کنار دریا)، سوخت بنزینی، اکسیژن، آب، دی‌اکسید گوگرد، اکسید نیتروژن، اُزُن، سولفید هیدروژن، آمونیاک، هیدروکربن‌ها، اسیدها، آلدئیدها، و پرواکسیدها (۶: ۱).

• استفاده از فیلترهای مناسب در ورودی‌ها برای جلوگیری از نفوذ گازها و گردوخاک و انواع آلودگی‌های هوا
• نصب تجهیزات مناسب و استاندارد مانند هواکش، تهویه مطبوع، و دستگاه‌های هواساز در داخل ساختمان برای رفع آلودگی‌های داخلی
• حفاظت مدارک در لفاف، پوشه، و جعبه‌های مناسب

حفاظت در برابر آتش.

• مناسب نبودن اسکلت فلزی به‌دلیل خطرات احتمالی آن در زمان وقوع آتش‌سوزی
• در صورت به‌کارگیری اسکلت فلزی، پوشاندن تیرآهن‌ها با مواد و رنگ‌های ضدآتش
• ساختن اسکلت بتونی ستون‌ها و کف‌ها از بتن مسلح
• عدم اتصال قفسه‌ها به کف اتاق‌ها برای احتیاط در مقابل آتش‌سوزی
• ساختن کف‌ها از صفحات سخت و یکپارچه  برای جریان پیدا نکردن آتش‌سوزی به طرف بالا
• تفکیک فضای مربوط به نگهداری مدارک و محل کار کارکنان برای جلوگیری از سرایت آتش به مخازن
• استفاده از دیوارها و درها و کف‌پوش‌های ضدحریق
• ساختن دیوار ضدآتش برای مقاومت در برابر خمیدگی و انحنا
• ساختن درهای ضد آتش برای ساختمان آرشیو (از دو تکه فولاد آب‌دیده تشکیل می‌شوند که لایه عایق گرما آنها را از یکدیگر جدا می‌کند. و در صورت وقوع حادثه حداقل یک‌ساعت در برابر گرما مقاومت می‌کنند)
• خودداری از ساخت تالارهای وسیع (وسعت هر تالار باید حداکثر ۲۰۰مترمربع باشد.)
• وجود دستگاه اعلام حریق
• تجهیز مخازن به دستگاه‌های آتش خاموش‌کن دستی علاوه بر دستگاه اطفاء حریق خودکار

تخصیص فضا.

• تفکیک مخازن از محل کار کارکنان
• قرار گرفتن مخازن در ساختمان‌های مرتفع در طبقات پایین و محل کار کارکنان و کارگاه‌ها در طبقات بالا

اصول و معیارهای حفاظت و ایمنی در ساختمانهای آرشیو

اسناد و مدارک مکتوب و غیر مکتوب که به عنوان میراث فرهنگی کشور محسوب می شوند، برای مصون ماندن از بلایای طبیعی و غیر طبیعی باید محیط ایمن داشته باشند.  ضروری است کتابداران و آرشیویستها که پاسبان این میراث گرانبها هستند،  برای حفاظت و سپردن آنها به نسلهای آینده بهترین شرایط محیطی را فراهم آورند.

مبحث ذیل تلخیصی است از مقاله آقای دکتر کیانی هفت لنگ در مورد حفاظت و ایمنی در آرشیوها که در دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی به چاپ رسیده است. مطالعه آن می تواند در ارزیابی وضعیت موجود ساختمانهای آرشیو ی و کتابخانه ای و یا در صورت تصمیم برای ساخت ساختمان جدید آرشیوی جهت پیش بینی نکات لازم موثر باشد.

ساختمان آرشیو.

در طرح و اجرای ساختمان آرشیو باید کارکردهای آرشیو را مدنظر داشت. این کارکردها عمومآ شامل موارد زیر است:

• حفظ و در امان نگهداشتن منابع از سرقت، آتش‌سوزی، رطوبت، نور شدید خورشید، حشرات، جوندگان، و نظایر آن
• فراهم‌سازی شرایط مناسب و فضای کافی برای فعالیت‌هایی چون بسته‌بندی، فهرستنویسی، صورت‌برداری، فتوکپی، و مانند آن
• آسیب‌شناسی و آسیب‌زدایی و مرمت
• اشاعه اطلاعات از طریق فراهم‌سازی امکان مطالعه، و پذیرش مراجعان، و ارائه اطلاعات به آنها.

ویژگی‌های ساختمان آرشیو.

عوامل قابل توجه در زمینه مخازن ویژه و امن عبارتند از:

 الف) شرایط و وضعیت مناسب برای حفظ و نگهداری؛ ب) شرایط مطلوب کار برای کارمندان آرشیو؛ و ج) تسهیل شرایط دسترسی و دستیابی به منابع برای پژوهشگران و مراجعه‌کنندگان

محل ساختمان.

موارد زیر باید در نظر گرفته شود:

• انتخاب درست زمین
• وضعیت محیط زیست
• آفتابگیر بودن
• در مسیر باد قرار داشتن به‌منظور تهویه ساختمان
• میزان آلودگی محیط
• وجود برق فشار قوی
• دور بودن از تأسیسات نظامی، انبارهای مواد منفجره، تأسیسات هسته‌ای و شیمیایی
• بنا شدن در مجاورت مراکز فرهنگی و آموزشی
• ملاحظه پدیده‌های طبیعی(عدم انتخاب مناطقی که احتمال سیل، آبگرفتگی، زلزله، و طوفان در آن زیاد باشد و یا زمین‌هایی که امکان رانش، ریزش، و لغزش در آنها وجود دارد).
• خودداری از احداث ساختمان آرشیو در کنار رودخانه، دریاچه، دریا، و به‌طور کلی مناطق مرطوب
• خودداری از قرار دادن اسناد و مدارک در زیرزمین‌ها
• پیش‌بینی‌های لازم برای مقابله با پیامدهای جنگ و آمادگاه‌هایی برای انتقال و نگهداری منابع
• تهیه نسخه‌های پشتیبان از نسخه اصلی منابع

 

استحکام ساختمان.

• فلزی یا بتونی بودن سازه اصلی ساختمان آرشیو، به‌خصوص مخازن
• اتصال قفسه‌های حاوی مدارک به تیرآهن‌های عمودی در سازه‌های اسکلت فلزی
• عدم اتصال قفسه‌ها به کف اتاق‌ها در سازه‌های بتونی
• پوشیدن کف طبقات از صفحات بتن مسلح یکپارچه در سازه اسکلت فلزی برای جلوگیری از آسیب اسکلت ساختمان هنگام آتش سوزی
• داشتن مقاومت کافی مصالح به‌کار رفته در ساختمان در برابر آتش، رطوبت، سرما، حرارت، و خشکی

کنترل صدا و نور.                                                                          

• توجه به عایق‌سازی صوتی ساختمان آرشیو برای آرامش و سکوت
• استفاده از وسایل و تجهیزات مناسب آرشیو برای جلوگیری از انعکاس صوت‌های ناخواسته
• کاستن مساحت پنجره‌های ساختمان آرشیو برای کاهش اثرات مخرب نور طبیعی بر مدارک
• کاستن تعداد پنجره‌ها و سطوح شیشه‌ای برای جلوگیری از راکد ماندن هوا
• قرار نگرفتن مخازن مدارک و محوطه کار و اتاق‌های مطالعه در جهت شمال یا جنوب (زیرا در تابستان خطرِ به‌شدت گرم شدن مخازن وجود خواهد داشت).
• استفاده از شیشه‌های مخصوص برای کاهش نفوذ اشعه ماورای بنفش و مادون قرمز

شیشه زرد با سولفور کادمیوم نتایج رضایت بخشی دارد.

شیشه با رنگ سبز(اسناد کاغذی زیر شیشه‌های ذکر شده کمترین آسیب را دیده‌اند.)

کنترل دما و رطوبت.

• دشمنان قدیمی آرشیوها آب و هوای خشک و مرطوب

تاثیر رطوبت بر مدارک از دو جهت است(اول آنکه رطوبت در بافت کاغذ باعث نرمی آن و پخش جوهر می‌شود؛ دیگر آنکه رطوبت موجب رشد و تکثیر قارچ‌ها و تخریب مواد آلی کاغذها و نوشته‌ها می‌گردد. )

• ایجاد دیوارهای خارجی دو جداره با فضای خلاء در بین آنها برای جلوگیری از نفوذ رطوبت و آب و حرارت
• ایجاد فضای خالی بین سقف اتاق‌ها و تالارهای طبقه بالا و پشت‌بام و جز آن برای کنترل گرما و تغییرات دما
• عایق کردن پشت‌بام با یک لایه پشم شیشه برای محافظت در برابر گرما
• بهترین دما برای نگهداری مدارک پوستی و کاغذی ۱۸ درجه سانتیگراد، رطوبت نسبی ۵۵ درصد؛ برای ریزفیلم‌ها و عکس‌های سیاه و سفید ۱۲ درجه، رطوبت ۳۵ درصد؛ برای عکس‌ها و فیلم‌های رنگی ۵ درجه، رطوبت ۳۵درصد؛ و برای مدارک مغناطیسی ۱۸درجه، رطوبت ۴۰درصد است
• تجهیز مخازن‌ به دستگاه‌های ثبت دما و رطوبت

مقابله با آلودگی هوا.

 

هر ماده‌ای که بر عمر مدارک تأثیر منفی و مخرب بگذارد، آلودگی محسوب می‌شود. آلودگی ممکن است به‌صورت جامد، مایع، گاز، یا بخار باشد. آلودگی به هر علت که به‌وجود آید منجر به تجزیه مواد پلیمری از قبیل فیبر، کاغذ، چسب، پلاستیک، و امثال آنها می‌گردد

• کسب اطلاعات کافی درخصوص آلودگی محیط و منطقه قبل از احداث ساختمان
• انتخاب مناطقی برای احداث ساختمان که در مسیر بادهای ملایم قرار دارند.
• شناسایی آلوده کننده های مهم و تاثیر گذار بر مدارک

آلوده‌کننده‌های عمده عبارتند از: دود، گردوغبار معدنی، گردوغبار حاوی نمک (در کنار دریا)، سوخت بنزینی، اکسیژن، آب، دی‌اکسید گوگرد، اکسید نیتروژن، اُزُن، سولفید هیدروژن، آمونیاک، هیدروکربن‌ها، اسیدها، آلدئیدها، و پرواکسیدها (۶: ۱).

• استفاده از فیلترهای مناسب در ورودی‌ها برای جلوگیری از نفوذ گازها و گردوخاک و انواع آلودگی‌های هوا
• نصب تجهیزات مناسب و استاندارد مانند هواکش، تهویه مطبوع، و دستگاه‌های هواساز در داخل ساختمان برای رفع آلودگی‌های داخلی
• حفاظت مدارک در لفاف، پوشه، و جعبه‌های مناسب

حفاظت در برابر آتش.

• مناسب نبودن اسکلت فلزی به‌دلیل خطرات احتمالی آن در زمان وقوع آتش‌سوزی
• در صورت به‌کارگیری اسکلت فلزی، پوشاندن تیرآهن‌ها با مواد و رنگ‌های ضدآتش
• ساختن اسکلت بتونی ستون‌ها و کف‌ها از بتن مسلح
• عدم اتصال قفسه‌ها به کف اتاق‌ها برای احتیاط در مقابل آتش‌سوزی
• ساختن کف‌ها از صفحات سخت و یکپارچه  برای جریان پیدا نکردن آتش‌سوزی به طرف بالا
• تفکیک فضای مربوط به نگهداری مدارک و محل کار کارکنان برای جلوگیری از سرایت آتش به مخازن
• استفاده از دیوارها و درها و کف‌پوش‌های ضدحریق
• ساختن دیوار ضدآتش برای مقاومت در برابر خمیدگی و انحنا
• ساختن درهای ضد آتش برای ساختمان آرشیو (از دو تکه فولاد آب‌دیده تشکیل می‌شوند که لایه عایق گرما آنها را از یکدیگر جدا می‌کند. و در صورت وقوع حادثه حداقل یک‌ساعت در برابر گرما مقاومت می‌کنند)
• خودداری از ساخت تالارهای وسیع (وسعت هر تالار باید حداکثر ۲۰۰مترمربع باشد.)
• وجود دستگاه اعلام حریق
• تجهیز مخازن به دستگاه‌های آتش خاموش‌کن دستی علاوه بر دستگاه اطفاء حریق خودکار

تخصیص فضا.

• تفکیک مخازن از محل کار کارکنان
• قرار گرفتن مخازن در ساختمان‌های مرتفع در طبقات پایین و محل کار کارکنان و کارگاه‌ها در طبقات بالا

حفاظت و نگهداری مواد کتابخانه ای








به منظور صیانت از مواریث مکتوب نخست باید به خطراتی که این آثار را تهدید می کنند اشراف یافت و قبل از هر چیز ماهیت و ترکیبات شیئی را که باید نگهداری شود شناخت. کتاب از دو قسمت تشکیل شده : اوراق کتاب و پوشش محافظ یا جلد کتاب که با رعایت به نکات زیر از حوادث احتمالی جلوگیری می شود. دشمنان مواد کتابخانه ای عیارتند از :
1- حوادث طبیعی مانند : آب (سیل)- آتش – زمین لرزه – جنگها
2- آسیبهایی که بر اثر اهمال انسان به کتاب وارد می شوند: به محض آن که کتابی به کتابخانه وارد می شود دستکاریهای بسیاری درآن انجام می شود مثلا به هنگام فهرست کردن کتاب یا برداشتن آن برای مطالعه ممکن است آگاهانه یا از روی بی توجهی به کتاب صدمه وارد شود. صحاف و مرمتگر: وصله کاریها و سرهم کردنهایی که با کاغذ یا مقواهایی که از خمیر چوب ساخته شده اند انجام می شود به مراتب بیش از گرد و غبار یا نور صدمه می زنند . موادی که از تخریب لیگنین موجود در خمیر مکانیکی تولید می شود اسیدی هستند . این اسیدیته به سرعت در مواد آلی که به مقوا یا کاغذ مالیده شده سرایت می کنند.
3- کنترل اوضاع و احوال اقلیمی مانند: دما- رطوبت نسبی – تهویه مطبوع
4- روشنایی: حفاظت کتب و اسناد از نور طبیعی و نورصنوعی بوسیله محدود کردن مدت روشنایی و تقلیل شدت نور و حذف شعاعهای زیانبار بوسیله پرده های پلاستیکی و شیشه های لعابدار خاکستری رنگ که در ساختمانهای جدید به کار می روند می توانند تا 50درصد از عبور نورهای مرئی جلوگیری کرده مقدار مشابهی از نورهای مضر را نیز تصفیه کنند.
5- کنترل کیفیت هوا: تصفیه هوا – تهویه – گردگیری :الف-" هوا" اکسیژن و بخار آب لازم را برای احتراق تخمیر هیدرولیز و اکسیده شدن کاغذ فراهم می آورد . همچنین مواد آلوده کننده ای مانند دی اکسید گوگرد – هیدروژن سولفوره – آمونیاک_ دی اکسید نیتروژن و ذرات جامد معلق در هوا را می توان نام برد . این ذرات شامل گرد و خاک – ذرات خاکستر – خاک و خاشاک – تکه های الیاف-نمک حاصل از آب دریا و مواد معطر منتشر شده توسط گیاهان نیز جزء ذرات معلق در هوا هستند.البته ذرات نمک موجود در هوا زیان چندانی برای کتابخانه ها –آرشیو ها و موزه ها ندارد مگر آنکه در مجارت دریا قرار گرفته باشند . نمک به سبب خاصیت جذب رطوبت مقادیر زیادی آب را در خود نگه می دارد و به رشد کپکها در ساختمانهایی که در مجاورت دریا و در معرض هوای آن هستند کمک می کنند . ب- تهویه: در انبارهای بزرگ بایگانی و مخازن کتابخانه ها جریان هوا از اهمیت بسیاری برخوردار است . بنابراین وجود یک سیستم موثر بادبزن برای جلوگیری از تشکیل کیسه های هوای راکد و برای آن که هوا به راحتی از میان قفسه ها جریان یابد ضروری است. ج- گردگیری: می توان گرد و غبار را با به حداقل رساندن تعداد درها و پنجره ها و با انجام رفت و روب منظم حل کرد . هر انبار بایگانی یا مخزن کتابخانه باید یک سرویس گردگیری در اختیار داشته باشد تا حد اقل یکبار در سال لای اسناد را به کمک جاروی مکنده (جاروی برقی) تمیز کنند . در واقع غبار روی اسناد و کتابها را نباید جا به جا کرد بلکه باید به کمک دستگاه مکنده کم قدرت زدود. بهتر است این کار در بهار که فصل شروع فعالیت انواع موجودات و حشرات است انجام رسد.
6- جانوران و حشرات موذی: از نظر کتابداران جانوران موذی دو گروهند : آنهایی که روی مواد کتابخانه ای زندگی می کنند و به آنها آسیب می رسانند و آنهایی که در نقاط تاریک و دور از دید و پستوهای ساختمانها زندگی می کنند وبا مساعد شدن محیط از مخفیگاه خود بیرون می آیند و به کتابها و دیگر مواد کتابخانه ای هجوم برده وبه داخل قفسه های کتاب –کشوها-کابینتها و ... راه می یابند.مهمترین این حشرات سوسک -بید –موریانه- شپش کتاب -کرم کتاب -زنبور و ساس هستند.و جانوران دیگری مانند موش خانگی –موش صحرایی – سگ آبی -خارپشت- سنجاب و خرگوش خسارات زیادی نیز به اموال می زند. همچنین کبوترها علاوه بر اینکه محیط را با فضولاتشان آلوده می کنند و حشرات بسیاری را در لابه لای پرهای خود به مکانهای مختلف می برند . آنها در کانالهای تهویه هوا- زیر طاقها – سوراخ دیوارها و هر جایی که بتوانند از جریان هوا در امان باشند لانه می کنند . این لانه ها منشا سرایت کرمهای کتاب از طریق هواکشها به داخل کتابخانه هستند. 7- قارچها : فراوانترین موجودات زنده هستند و در مکانهایی که مواد آلی وجود داشته باشد و شرایط رشد و نموشان فراهم باشد رشد می کنند. این گیاهان از نظر ساختار با یکدیگر تفاوت دارند ولی وجه مشترک آنها فقدان کلروفیل(سبزینه) در آنهاست .
8- اسید ها: اسید دشمن بزرگ کتابخانه ها و آرشیو هاست . به دلیل اینکه اسید از راههای بسیاری وارد کتابخانه می شود و هیچ کتابخانه ای از آسیب این دشمن خطرناک در امان نیست سایر دشمنان مواد کتابخانه ای به آسانی قابل تشخیص هستند و حتی اغلب آنها را پیش ازآنکه آسیبی به مواد برسانند می توان نابود کرد ولی اسیدی شدن کاغذ و چرم غالبا قبل از آنکه متصدیان مربوط از آن آگاه شوند اثر خود را بر جای می گذارند.
منابع : کتاب راهنمای حفاظت نگهداری و مرمت کاغذ( نوشته آن لیه ناردی – فیلیپ وان دم- ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم و همچنین از کتاب حفاظت و نگهداری مواد کتابخانه ( ترجمه و تالیف بابک پرتو )

واژه‌های حفاظت و نگهداری اغلب به‌جای یکدیگر به‌کار می‌روند، و به‌نظر می‌رسد وجه تمایز روشنی میان این دو واژه وجود ندارد. واژه نگهداری، واژه‌ای اخص و عینیت‌مدار است، و حال آنکه واژه حفاظت، مفهوم وسیع‌تری دارد که واژه‌های محافظت، نگهداری ، و مرمت را نیز دربر می‌گیرد. حفاظت از مواد کتابخانه بخشی از مسئله گسترده‌تری است که گاه با عنوان حفاظت از اموال فرهنگی یا حفاظت از میراث فرهنگی به آن اشاره می‌شود. برخی صاحب‌نظران گذشته حفاظت را در عصر رنسانس و کشف ویرانه‌های پمپئی و هرکولانوم جست‌وجو می‌کنند. برخی دیگر مدعی هستند که پیشینه حفاظت و نگهداری به‌قدمت تمدن بشری است، و ریشه در تفکری دارد که انسان از گذشته می‌آموزد، و اینکه آثار پیشینیان دارای اهمیت و ارزش حفاظت و نگهداری هستند. کتابخانه‌ها و دیگر سازمان‌هایی که مجموعه آنها خدمات آرشیوی ارائه می‌کنند، نقش اصلی را در گردآوری و حفظ اسناد بشری برعهده دارند. البته، این بدان معنا نیست که هر آنچه ارزش حفظ و نگهداری دارد توسط کتابخانه‌ها گرد می‌آید، یا هر آنچه کتابخانه‌ها گردآوری می‌کنند لزوماً ارزش حفظ و نگهداری دارد.

 تاریخچه:

در دهه 1980 با حمایت چند سازمان حرفه‌ای، موسسه دولتی، و بنیاد خصوصی، برنامه‌های حفاظت و نگهداری در ایالات متحده و دیگر کشورها گسترش یافت. نقش اصلی را، در این کار، جامعه آرشیویست‌های امریکا، انجمن کتابداران امریکا، انجمن کتابخانه‌های تحقیقاتی، شورای منابع کتابخانه، و دفتر برنامه ملی حفاظت و نگهداری کتابخانه کنگره برعهده داشتند. انگیزه و حرکت بعدی بر اثر اعطای کمک‌های مستقیم به کتابخانه‌های خاص، برای حمایت از طرح‌های ویژه، توسط مؤسساتی چون موقوفات ملی برای علوم انسانی، کمیسیون ملی انتشارات و اسناد تاریخی، و وزارت آموزش و پرورش (تحت عنوان  فصل دوم از قانون آموزش عالی)، پدید آمد. بنیاد اندرو ملون  با دست‌ودلبازی در زمینه‌هایی چون برگزاری دوره‌هایی برای متخصصان برنامه‌های حفاظت و نگهداری و مجریان یا مدیران این برنامه‌ها، ایجاد تجهیزات مرمت، و کمک به برنامه‌های تعاونی ذخیره اطلاعات به روش ریزنگار فعالیت داشت.

 در 1984، فقط تعدادی از کتابخانه‌های بزرگ و کنسرسیوم‌های کتابخانه‌ای پست‌های اداری برای هدایت برنامه‌های سازمانی ایجاد کردند که از جمله می‌توان به دانشگاه نورث وسترن، دانشگاه شیکاگو، دانشگاه کورنل، دانشگاه ایالتی اُهایو، دانشگاه ایالتی نیویورک ، و شبکه کتابخانه‌های جنوب شرق اشاره کرد. در 1983 کتابخانه بریتانیا فعالیت‌های خود را در زمینه حفاظت و نگهداری تحت نظر مسئولی اداری قرارداد و در سال 1984 دفتر ملی حفاظت و نگهداری را برای کمک به حفظ و نگهداریِ بهتر مجموعه‌های کتابخانه در سراسر بریتانیا تأسیس کرد. در 1984، در ایالت نیویورک طبق قانونی که نقطه عطفی به‌حساب می‌آمد، کمک‌های بلاعوض سالانه‌ای به میزان 90000 دلار برای پنج سال متوالی به یازده کتابخانه تحقیقاتی جامع در آن ایالت اختصاص یافت.

 تا دهه 1960، حفاظت و نگهداری مواد کتابخانه‌ای و آرشیوی، به نظر اغلب کتابخانه‌های تحقیقاتی ضرورتی عمده محسوب نمی‌شد. بزرگ‌ترین تأثیر بر گسترش آتی این حوزه در ایالات متحده، ناشی از اظهارات هشداردهنده ویلیام جی. بارو  بر اساس تحقیقاتش در این زمینه بود که تحت عنوان >نابودی مخازن کتاب: علل و راه‌های درمان: دو مطالعه درباره دوام کاغذ کتاب  در 1959 انتشار یافت. وی اظهار  داشت که اغلب کتاب‌هایی که در نیمه اول قرن بیستم چاپ شده در قرن آینده بلااستفاده خواهند ماند. انگیزه عمده، به‌دنبال بروز دو سانحه در 1966، به‌وجود آمد. نخستین حادثه، آتش‌سوزی در حوزه علمیه یهود در شهر نیویورک بود که به‌سبب آن 70000 جلد کتاب سوخت و نابود شد و به 150000 جلد دیگر خسارت آمد آورد؛ و دیگری سیل ناشی از طغیان رودخانه آرنو در فلورانس ایتالیا بود که 1000000جلد کتاب را، که در زیرزمین و طبقه همکف کتابخانه ملی مرکزی فلورانس ذخیره شده بود، زیر آب برد. کتاب‌های صدمه‌دیده شامل 150000 جلد از مجموعه ماگلیابکیانا بوده که طی قرن 17 توسط انسان‌مداران فلورانسی برای تأسیس نخستین کتابخانه عمومی ایتالیا گردآوری شده بود. این وقایع یادآور آسیب‌پذیری کتاب‌ها، به‌ویژه آنهایی است که اموال فرهنگی نیز محسوب می‌شوند. این حوادث در پیدایش شیوه‌های نجات اضطراری برای مواد صدمه‌دیده از آب مؤثر بود و باعث تکاپوی کتابخانه برای انجام فعالیت‌هایی در این زمینه‌ها نظیر برنامه‌ریزی برای آمادگی در برابر سوانح، و به نظم درآوردن دستورالعمل‌های بازیافت مواد صدمه‌دیده بر اثر رطوبت شد.

مشخصه‌های این حوزه:

 حفاظت و نگهداری کتابخانه را می‌توان چنین تبیین کرد:

 1) حفاظت و نگهداری مسئله‌ای کاملاً فنی است و با موضوع‌های پیچیده‌ای چون شیمی مواد، هدایت نظام‌های کنترل محیط، و طراحی ساختارهای کتاب پیوند دارد؛

 2) چارچوب اخلاقی و فلسفی که تصمیم‌های مربوط به حفاظت و نگهداری بر اساس آن باید اتخاذ شود، به‌خوبی گسترش نیافته است؛

 3) مسائل حفاظت و نگهداری کتابخانه بسیار متنوع است که از گستردگی قالب‌های فیزیکی در مجموعه کتابخانه‌ها و مشکل تفکیک مواد موزه‌ای، از موادی که فقط به‌سبب محتوای اندیشمندانه ارزشمندند، ناشی می‌شود؛

 4) نیاز به حفاظت و نگهداری مواد کتابخانه، حیاتی و فوری است؛

 5) حفاظت و نگهداری با توجه به کمّیت موادی که در حال نابودی است بسیار گران بوده و تهیه میکروفیلم؛ مرمت؛ و نیز ظهور، آزمایش، و به‌کارگیری فن‌آوری‌های جایگزین، نظیر اسیدزدایی در سطح انبوه، و ذخیره بر روی صفحه‌های نوری بسیار هزینه‌بر است؛

 6) حفاظت مواد کتابخانه‌ای موضوعی در حال گسترش است و در حال حاضر تعداد معدودی دوره آموزشی جامع در این زمینه وجود دارد؛ آثار مکتوب در این حوزه به‌سرعت در حال رشد است که بعضی از آنها بی‌ثمرند یا از کیفیت‌های متفاوتی برخوردارند؛ استانداردهای معدودی برای این کار وجود دارد؛ و پرسش‌های فنی بسیاری باقی است که هنوز هم نیازمند راه‌حل است؛

 7) حفاظت و نگهداری فعالیتی میان‌رشته‌ای است و نیازمند همکاری نزدیک حرفه کتابداری، حرفه حفاظت و نگهداری، فراهم‌آورندگان مواد و خدمات، و جامعه علمی شامل متخصصان شیمی و رایانه است.

 طبیعت و گستره فرسودگی:

مجموعه‌های امروزی عمدتاً شامل کتاب‌های چاپی است که بر روی کاغذهای بی‌دوام چاپ شده است و کتابخانه‌ها به فراهم آوردن آثار چاپی مهم بر روی این‌گونه کاغذها ادامه می‌دهند.

دانشمندان پوسیدگی را فرایند انتقال از سطحی بالاتر به سطحی پایین‌تر از انرژی تعریف کرده‌اند. سلولز، عنصر اصلی تشکیل‌دهنده اغلب مواد کتابخانه‌ای، در شکل خالص خود به نحو بارزی پایدار است، ولی در شرایط خاصی تمایل به شکستن و تبدیل شدن به ملکول‌های ساده‌تر دارد، که بر اثر آن در نهایت به دی‌اکسید کربن بدل می‌گردد. اکسیداسیون طبیعی بر اثر دو واکنش شیمیایی تسریع می‌شود: حمله تجزیه‌ای آب به الیاف سلولزی اسید موجود در خود کاغذ و تجزیه فتوشیمیایی ناشی از تابش نور و دیگر انواع انرژی تابشی. عوامل زیست‌محیطی (نظیر هوای آلوده موجود در اغلب مراکز شهری، بی‌ثباتی گسترده سطوح دما، و رطوبت نسبی) و عوامل زیست‌شناختی (مانند کپک، حشرات، و حتی نوع بشر) نیز در فرایند پوسیدگی و فساد شرکت دارند.برای کمّی کردن وسعت پوسیدگی در مجموعه، بهبود منابع، و طرح راهبردهایی برای این مسئله چند کتابخانه تحقیقاتی در ایالات متحده، در اوایل دهه 1980 بررسی‌هایی را به انجام رسانده‌اند که از آن جمله می‌توان به کتابخانه‌های دانشگاه ییل، کتابخانه کنگره، و کتابخانه عمومی نیویورک اشاره کرد. نتایج این بررسی‌ها مؤید پیش‌بینی‌های بارو بود. به‌طور مثال، دانشگاه ییل اعلام کرد که 3/44  درصد از کتاب‌های انتخاب‌شده به‌عنوان نمونه، کاغذی شکننده دارند که پس از سه چهار بار تاشدن می‌شکنند، و 7/82 درصد از نمونه‌ها، کاغذی با اسیدیته بالا دارند که در نهایت، نیازمند نوعی مرمت خواهند بود. بررسی‌های کتابخانه کنگره و کتابخانه عمومی نیویورک نیز یافته‌های مشابهی داشتند.

 کتاب از دو قسمت تشکیل شده : اوراق کتاب و پوشش محافظ یا جلد کتاب

 استفاده ی آزاد و مداوم از کتابخانه ، کتابها ، اسناد و رسانه های متفاوت موجود در آن مستلزم حفاظت آنها از نظر دوام و طول عمر است

 با رعایت مسائل همه جانبه اعم از به کارگیری مواد نسوز ، در نظر گرفتن رطوبت زمین ، شعاع آفتاب ، پدیده ی پژواک ، گرمای شوفاژ ، مبارزه با حشرات و کرم های کتاب تا دقت در حفظ و نگهداری مواد امانتی باید به حفظ کتاب و کتابخانه کمک کرد .

 با رعایت به نکات زیر از حوادث احتمالی جلوگیری می شود. دشمنان مواد کتابخانه ای عیارتند از :

1* حوادث طبیعی مانند : آب (سیل)- آتش – زمین لرزه – جنگها
 2* آسیبهایی که بر اثر اهمال انسان به کتاب وارد می شوند: به محض آن که کتابی به کتابخانه وارد می شود دستکاریهای بسیاری درآن انجام می شود مثلا به هنگام فهرست کردن کتاب یا برداشتن آن برای مطالعه ممکن است آگاهانه یا از روی بی توجهی به کتاب صدمه وارد شود. صحاف و مرمتگر: وصله کاریها و سرهم کردنهایی که با کاغذ یا مقواهایی که از خمیر چوب ساخته شده اند انجام می شود به مراتب بیش از گرد و غبار یا نور صدمه می زنند . موادی که از تخریب لیگنین موجود در خمیر مکانیکی تولید می شود اسیدی هستند . این اسیدیته به سرعت در مواد آلی که به مقوا یا کاغذ مالیده شده سرایت می کنند.
 3* کنترل اوضاع و احوال اقلیمی مانند:

الف) گرما : شوفاژ و سایر گرم کننده های کتابخانه باید به صورتی باشند که باعث خشکی هوا نشوند و در درجه حرارت محیط تغییرات ناگهانی ایجاد نکنند .

 امروزه حد اکثر ۱۸ درجه سانتیگراد ، به علاوه یا منهای ۱ درجه گرمای مطلوب مورد تأیید برای کتابخانه هاست .

 ب) رطوبت : برای نگهداری مطلوب مجموعه های کتاب ، رطوبت تا حدودی لازم است . هوای خشک کاغذ و چرم را حراب و شکننده می کند و ازدیاد رطوبت نیز مقاومت فیزیکی و شیمیایی مواد را از بین برده ، باعث نشو و نمای قارچ های ذره بینی و انگلی و سبب پیدایش بیماری های کریپتوگامیک می شود . تغییرات ناگهانی ، خشکی و رطوبت گاه ضایعات غیر قابل جبرانی به جا می گذارد .

 4* کنترل کیفیت هوا:

الف) هوا : از دیگر موارد ضروری در کتابخانه تنظیم فشار هوا و رطوبت و وجود دستگاه های مناسب برای این منظور است . در بعضی شرایط وجود در و پنجره ها برای این منظور کافی است ، ولی تهویه ی طبیعی موقتی است و هنگام تغییر درجه حرارت هوا یا در شرایط خاص و به نسبت وضعیت ساختمان ممکن است چندان مفید نباشد مثل ساختمان هایی که پنجره ی دو جداره دارند " هوا" اکسیژن و بخار آب لازم را برای احتراق تخمیر هیدرولیز و اکسیده شدن کاغذ فراهم می آورد . همچنین مواد آلوده کننده ای مانند دی اکسید گوگرد – هیدروژن سولفوره – آمونیاک_ دی اکسید نیتروژن و ذرات جامد معلق در هوا را می توان نام برد . این ذرات شامل گرد و خاک – ذرات خاکستر – خاک و خاشاک – تکه های الیاف-نمک حاصل از آب دریا و مواد معطر منتشر شده توسط گیاهان نیز جزء ذرات معلق در هوا هستند.البته ذرات نمک موجود در هوا زیان چندانی برای کتابخانه ها –آرشیو ها و موزه ها ندارد مگر آنکه در مجارت دریا قرار گرفته باشند . نمک به سبب خاصیت جذب رطوبت مقادیر زیادی آب را در خود نگه می دارد و به رشد کپکها در ساختمانهایی که در مجاورت دریا و در معرض هوای آن هستند کمک می کنند

 ب) تهویه: در انبارهای بزرگ بایگانی و مخازن کتابخانه ها جریان هوا از اهمیت بسیاری برخوردار است . بنابراین وجود یک سیستم موثر بادبزن برای جلوگیری از تشکیل کیسه های هوای راکد و برای آن که هوا به راحتی از میان قفسه ها جریان یابد ضروری است

ج) گرد و غبار : گرد و غبار و آلودگی هوا نیز از عوامب ضایع کننده ی مجموعه ها محسوب می شوند . کتابخانه هایی که دارای ذخایر قیمتی هستند برای جلوگیری از ورود گازهای سمی موجود در هوا و تخریب مجموعه ها باید احتیاط های تخصصی لازم را رعایت کنند ، مثل : پاک کردن و تمیز نگه داشتن مرتب جلوی کتابخانه و پله های بیرونی ... تخلیه های سریع آب از این نواحی در صورتی که باران شدید باشد ... پاکیزه نگه داشتن راه رفت و آمد و گذاشتن زیر پایی های گوناگون برای تمیز کردن کفش ها قبل از ورود به کتابخانه ... استفاده از انواع کف پوش های پلاستیکی محکم ئ در عین حال بی صدا که به خوبی قابل شستشو باشد و اجتناب از به کارگیری موکت و سایر وسایلی که گرد و غبار ایجاد می کنند . می توان گرد و غبار را با به حداقل رساندن تعداد درها و پنجره ها و با انجام رفت و روب منظم حل کرد . هر انبار بایگانی یا مخزن کتابخانه باید یک سرویس گردگیری در اختیار داشته باشد تا حد اقل یکبار در سال لای اسناد را به کمک جاروی مکنده (جاروی برقی) تمیز کنند . در واقع غبار روی اسناد و کتابها را نباید جا به جا کرد بلکه باید به کمک دستگاه مکنده کم قدرت زدود. بهتر است این کار در بهار که فصل شروع فعالیت انواع موجودات و حشرات است انجام رسد.

 جاروبرقی صنعتی مکنده گرد و غبار

 جاروبرقی starmix با 87 سال سابقه جزء پرسابقه ترین و بهترین دستگاه های ساخت آلمان می باشد که دارای بالاترین استانداردهای اروپایی می باشد.
 • مزیت جاروبرقی های سری GS : دارای سیستم مکش گردابی می باشد که با استفاده از آن گرد و غبار در داخل مخزن ته نشین می شود و همچنین در مدل های بدنه پلی اتیلن ، دستگاه سبک بوده و قابلیت جابجایی بالایی دارد
 • مزیت جاروبرقی های سری IS : این سری دارای پاک کننده(لرزاننده) فیلتر اتوماتیک در حین کار می باشد -که مشکل بزرگ کاربران در مکش غبارات بسیار ریز مانند سیمان ، که همان تمیز کردن فیلتر ها می باشد حل کرده است و باعث بازیافت راحت تر مواد مکش شده می باشد - از دیگر قابلیت های دستگاه می توان به درجه تنظیم مکش و همچنین سنسور تشخیص آب در موقع پر شدن منبع ؛ اشاره کرد . در ضمن دستگاه های فوق سبک و دارای دستگیره نگهدارنده می باشد و در جابجایی بسیار راحت می باشد

5* صدا : برقراری سکوت و ایجاد محیط مناسب برای مطالعه و سایر کارهای کتابخانه ضروری است . به همین منظور باید تا حد مقدور صداها را کنترل کرد و از ایجاد مزاحمت صوتی جلوگیری به عمل آورد . در یک محیط آرام و ساکت دو نوع صدا تولید اختلال می کند : یکی صداهای ناشی از راه رفتن ، به هم خوردن در و پنجره ها ، ارتعاش مربوط به کانال ها و لوله ها و سایر صداهایی که در داخل محیط ممکن است ایجاد شود . صداهای دیگر ممکن است ناشی از گفت و گوی بین اشخاص ، صدای موتور ماشین و غیره باشد

6* روشنایی: حفاظت کتب و اسناد از نور طبیعی و نورصنوعی بوسیله محدود کردن مدت روشنایی و تقلیل شدت نور و حذف شعاعهای زیانبار بوسیله پرده های پلاستیکی و شیشه های لعابدار خاکستری رنگ که در ساختمانهای جدید به کار می روند می توانند تا 50درصد از عبور نورهای مرئی جلوگیری کرده مقدار مشابهی از نورهای مضر را نیز تصفیه کنند.

 الف) نور طبیعی : روشنایی زیاد و انعکاس آن روی کاغذ سفید یا روی پوشش های روشن و براق مطالعه را دشوار می کند . علاوه بر آن روشنایی زیاد با اشعه ماوراء بنفش باعث تخریب اجزای کتاب از قبیل کاغذ ، پارچه ، مرکب ، رنگ و چرم می شود . یکی از نورهایی که در کتابخانه ممکن است با آن سر و کار داشته باشیم ، نور خورشید است . برای مصون داشتن خوانندگان و منابع کتابخانه از تابش مستقیم نور خورشید می توان دو روش اتّخاذ کرد : یکی انتخاب جهت سالن ها و دیگری استفاده از وسایل بریا حفاظت از آفتاب .

ب) نور مصنوعی : این نور مضرات آفتاب را ندارد زیرا مقدار و تغییر و تنظیم آن در اختیار انسان است . اما این نور ممکن است سبب ازدیاد گرما و تخریب تدریجی منابع شود .

7* جانوران و حشرات موذی: از نظر کتابداران جانوران موذی دو گروهند : آنهایی که روی مواد کتابخانه ای زندگی می کنند و به آنها آسیب می رسانند و آنهایی که در نقاط تاریک و دور از دید و پستوهای ساختمانها زندگی می کنند وبا مساعد شدن محیط از مخفیگاه خود بیرون می آیند و به کتابها و دیگر مواد کتابخانه ای هجوم برده وبه داخل قفسه های کتاب –کشوها-کابینتها و ... راه می یابند.مهمترین این حشرات سوسک -بید –موریانه- شپش کتاب -کرم کتاب -زنبور و ساس هستند.و جانوران دیگری مانند موش خانگی –موش صحرایی – سگ آبی -خارپشت- سنجاب و خرگوش خسارات زیادی نیز به اموال می زند. همچنین کبوترها علاوه بر اینکه محیط را با فضولاتشان آلوده می کنند و حشرات بسیاری را در لابه لای پرهای خود به مکانهای مختلف می برند . آنها در کانالهای تهویه هوا- زیر طاقها – سوراخ دیوارها و هر جایی که بتوانند از جریان هوا در امان باشند لانه می کنند . این لانه ها منشا سرایت کرمهای کتاب از طریق هواکشها به داخل کتابخانه هستند.

8*  قارچها : فراوانترین موجودات زنده هستند و در مکانهایی که مواد آلی وجود داشته باشد و شرایط رشد و نموشان فراهم باشد رشد می کنند. این گیاهان از نظر ساختار با یکدیگر تفاوت دارند ولی وجه مشترک آنها فقدان کلروفیل(سبزینه) در آنهاست .
9* اسید ها: اسید دشمن بزرگ کتابخانه ها و آرشیو هاست . به دلیل اینکه اسید از راههای بسیاری وارد کتابخانه می شود و هیچ کتابخانه ای از آسیب این دشمن خطرناک در امان نیست سایر دشمنان مواد کتابخانه ای به آسانی قابل تشخیص هستند و حتی اغلب آنها را پیش ازآنکه آسیبی به مواد برسانند می توان نابود کرد ولی اسیدی شدن کاغذ و چرم غالبا قبل از آنکه متصدیان مربوط از آن آگاه شوند اثر خود را بر جای می گذارند

آموزش:

در زمینه حفاظت و نگهداری کتابخانه، ایجاد و گسترش برنامه‌های آموزشی برای چهار گروه ضرورت دارد: کتابداران و آرشیویست‌ها و مرمت‌کاران تازه‌کار و تجربی، متخصصان حفاظت، مجریان برنامه‌های حفاظت و نگهداری، و تکنسین‌های حفاظت و نگهداری که زیر نظر متخصص مرمت کار می‌کنند.

 تعداد روزافزونی از مدارس کتابداری در امریکای شمالی و اروپا دروسی را در زمینه حفاظت و نگهداری مواد کتابخانه ارائه می‌کنند. در امریکای شمالی راهنمای آموزش حفاظت و نگهداری  که توسط انجمن کتابداران امریکا منتشر شده است، منبع اطلاعاتی مهمی به‌شمار می‌رود. تا 1981 هیچ دوره کارشناسی ارشدی برای آموزش مرمت‌کاران کتاب و مسئولان حفاظت و نگهداری وجود نداشت. در آن سال، مدرسه خدمات کتابداری دانشگاه کلمبیا  هر دو برنامه را آغاز کرد که به مدرک کارشناسی ارشد و تحصیلات تکمیلی تخصصی منتهی می‌شد. تا 1992 که این مدرسه تعطیل شد، قریب یکصد فارغ‌التحصیل، این برنامه‌ها را گذرانده بودند و فعالانه در این زمینه کار می‌کردند. پل ان. بنکز مؤسس و مدیر این برنامه‌ها در کتاب >تاریخچه و سمت‌وسوی آینده آموزش حفاظت و نگهداری در امریکای شمالی  (1984) مفصلاً در این باره مطالبی نوشته است. این دوره‌ها در سال 1992 به دانشگاه تگزاس در آوستین منتقل شد. ثمره برنامه‌های دانشگاه کلمبیا افزایش قابل توجه تعداد دوره‌های کارآموزی در زمینه تجهیزات کتابخانه و آرشیو در ایالات متحده و مکان‌های دیگر بود. بعضی از آنها نظیر "مرکز هنرهای کتاب‌آرایی"  در شهر نیویورک و "مدرسه صحافی و مرمت کپرنیک"  در برکلی کالیفرنیا، دوره‌های کوتاه‌مدتی در زمینه شیوه‌های اسیدزدایی کاغذ، تمیز کردن و مرمت کاغذ، صحافی، و ساختن جعبه ارائه می‌کنند. کتابخانه ملی آلمان در لایپزیک به‌عنوان بخشی از کتابخانه ملی جدید آلمان در اوایل دهه 1990 به این برنامه‌ها افزود.

 پژوهش:

 علی‌رغم آگاهی در حال افزایش نسبت به اهمیت مسئله حفاظت و نگهداری، بودجه پژوهش‌های بنیانی و کاربردی به‌شکل نگران‌کننده‌ای اندک است. هزینه بالای نیروی انسانی و تجهیزات پژوهش اغلب کتابخانه‌ها را ملزم می‌سازد که بر برنامه‌های تهیه انواع ریزنگارها و درمان‌های فیزیکی تأکید ورزند تا بر تحلیل و پژوهش. آزمایشگاه‌های تحقیقاتی، که امروزه وجود دارند، معمولاً در موزه‌ها یا مؤسساتی واقع شده‌اند که از انواع گسترده‌ای از اموال فرهنگی مراقبت می‌کنند.

علی‌رغم آگاهی از وجود چنین امکاناتی در برخی کشورها، در سال 1990 هیچ راهنمای بین‌المللی از مراکز تحقیقاتی حفاظت و نگهداری وجود نداشت. شناسایی این‌گونه امکانات و افرادی که به تحقیق در این حوزه اشتغال دارند و نیز حوزه تحقیقاتی آنها، به‌طور غیرمستقیم و از طریق مجلات این حوزه امکان‌پذیر است. از میان این مجلات می‌توان به اسامی زیر اشاره کرد:> اخبار اداره حفاظت چکیده فنی هنر و باستان‌شناسی مطالعات حفاظت، و مجله مؤسسه امریکایی حفاظت

فن‌آوری‌ها و روندهای آینده:

 گام‌های بلند مهمی در ایجاد فن‌آوری‌های جدید و تطبیق دادن فن‌آوری‌های موجود، برای کاهش مسائل و مشکلات حفاظتی کتابخانه‌ها و آرشیوها برداشته شده است. نمونه پیشرفت‌های اخیر عبارتند از: کار تودور استامبولوو  و دیگران در آزمایشگاه تحقیقات مرکزی بر روی اشیای هنری و علمی در آمستردام هلند، در زمینه حفاظت و نگهداری چرم؛ تحقیقات بروسی جی. هامفری از شرکت نوواتران، در کلیرلیک ویسکانسین در مورد کاربرد فن‌آوری پوشش یکدست پاری‌لن به‌عنوان وسیله‌ای برای استحکام بخشیدن به کاغذ؛ و موفقیت ریچارد اسمیت در به‌وجود آوردن نظام اسیدزدایی کتاب به روش غیرمحلول به نام وی‌تو  که در آرشیوهای عمومی کانادا مورد استفاده قرار گرفته است. از شیکاگو نیز ویلیام مینتر مرمت‌کار کتاب با همکاری پیتر مالوش، نخستین دستگاه جوشکاری پلی‌استر را برای قرار دادن اسناد شکننده بین دو لایه پلی‌استر به‌منظور حفاظت آنها، که مؤثرتر از روش‌های سنتی است، ساختند.

 چند شرکت بازرگانی، که وجود بازار بالقوه‌ای را در روش‌های حفاظت و نگهداری حس کردند، برنامه‌هایی را برای ارائه خدمات اسیدزدایی بر اساس فن‌آوری‌هایی نظیر استفاده از بخار دی‌اتیل روی اعلام داشتند. به هر حال، تا اوایل دهه 1990 فقط شرکت شیمیایی آکزو باقی ماند. این شرکت با کتابخانه کنگره کار می‌کرد و خدمات خود را بر اساس استفاده از فرایند بخار دی‌اتیل روی متمرکز کرده بود.

 کتابخانه ملی بریتانیا، با همکاری گروه اوپترونیکز  در کمبریج انگلستان، اسکنر و رقمی‌ساز مخصوص کتاب درست کرده‌اند که اجازه می‌دهد محتوای کتاب‌ها و دیگر مواد کتابخانه‌ای برای ذخیره در رایانه و انتقال به مقصدهای دور، به‌شکل رقمی الکترونیکی درآیند. این تبدیل به‌سرعت، و بدون وارد آمدن خسارت به اصل مواد، انجام می‌گیرد.

 کتابخانه کنگره، از طریق برنامه آزمایشی دیسک نوری که در 1982 آغاز گردید، کاربرد فن‌آوری دیسک نوری را برای حفاظت و مدیریت مجموعه‌اش مورد ارزیابی قرار داد و هزینه و مزایای چنین فن‌آوری را به هنگام استفاده در محیط کار تعیین کرد. اولین دستگاه از شش دستگاه ویدئو دیسک قیاسی، همراه با گرداننده و صفحه نمایش آن، در حال حاضر در قرائت‌خانه مواد چاپی و عکس نصب شده است. به‌کمک این وسیله، هر مراجعه‌کننده به کتابخانه می‌تواند به‌سرعت، 40000 عکس، پوستر، و دیگر اقلام تصویری پراستفاده را دسته‌بندی کرده یا مورد مطالعه قرار دهد.

 در مرحله دیگر این برنامه، در حال حاضر نظامی آزمایشی در دست اجراست که از صفحه‌های فشرده رقمی برای ذخیره رایانه‌ای اطلاعات در حجم انبوه، حفاظت، و بازیابی مواد چاپی شامل متن و تصاویر نیمسایه استفاده می‌کند.نقطه عطف مهم در پیدایش استانداردها با انتشار استاندارد ملی امریکا تحت عنوان دوام کاغذ برای مواد چاپی کتابخانه‌ای (استاندارد ملی امریکا 1984-48/39Z) شکل گرفت. این استاندارد حاصل کار "کمیته رهنمودهای تولید کتاب‌های دارای عمر طولانی" بود که توسط شورای منابع کتابخانه‌ای در فاصله سال‌های 1979-1982 سازماندهی شده و بودجه آن توسط بنیاد ملون تأمین می‌گردید. کار بر روی دومین استاندارد یعنی "استاندارد روش ذخیره اسناد کاغذی کتابخانه و آرشیو" در حال پیشرفت  است. این کار توسط مؤسسه ملی حفاظت و نگهداری ، و با حمایت مالی کمیسیون ملی انتشارات و اسناد تاریخی، سازماندهی شده است.

 به دنبال گزارش نهایی انجمن دانشگاه‌های امریکا و شورای منابع کتابخانه‌ای در زمینه حفاظت و نگهداری، کمیسیون جدیدی در زمینه دستیابی به حفاظت تأسیس گردید تا نوعی راهبرد جهانی برای فعالیت‌های حفاظتی سازماندهی و هماهنگ کند. پاتریشیا باتین به‌عنوان نخستین رئیس این کمیسیون منصوب گردید. این کمیسیون تاکنون مطالعاتی را سازماندهی کرده، میزبان چندین همایش بوده، و هزینه اجرای طرح‌های بسیاری را در زمینه حفاظت و نگهداری تأمین کرده است.

 پیشگیری:

 حفاظت و نگهداری پیشگیرانه عبارت است از اقداماتی که پیش از بروز خسارت انجام می‌گیرد و پوسیدگی بیشتر را به تعویق می‌اندازد. این اصطلاح یکی از مفاهیم پایه در این رشته محسوب می‌شود. یکی از مؤثرترین گام‌های کتابخانه‌ها برای کند کردن فرایند پوسیدن کاغذ، کاهش دمای هوا در مخازن کتاب است. هرچه درجه حرارت بالاتر باشد، سرعت واکنش‌های شیمیایی، افزایش بیشتری می‌یابد و برعکس. متخصصان کاغذ عموماً معتقدند هر ده درجه سانتی‌گراد کاهش دما عمر کاغذ را تقریباً دو برابر می‌کند.

 کتابخانه‌ها می‌توانند برخی گام‌های فوری برای افزایش عمر مفید مجموعه خود بردارند. کتابخانه‌های کوچک‌تر، با بودجه محدود و کارکنان اندک، می‌توانند کتاب‌هایی را که کاغذشان شکننده شده و در چنان شرایط بدی هستند که تجدید صحافی آنها مقدور نیست شناسایی کنند و، تا زمان مرمت یا جایگزینی، در پوششی از کاغذ بدون اسید بپیچند. مواد کاغذی صاف مثل نسخه‌های خطی و نقاشی‌ها را می‌توان با قراردادن صفحات نازک کاغذ قلیایی بین اوراق مورد نظر، در پوشه‌ها یا جعبه‌های دارای ویژگی‌های آرشیوی، نگهداری کرد. مواد کاغذی فوق‌العاده شکننده را که به‌صورت اوراق مجزا هستند، می‌توان در پاکت‌هایی از ورقه نازک پلی‌استر، که با نام‌های مایلار، اسکاچ‌پَر ، و ملینکس در دسترس است، قرار داد.

 بحث و گفت‌وگوی آغازشده در اواسط دهه 1970 میان کتابداران مسئول حفاظت و نگهداری، نمایندگان کارگاه‌های صحافی کتابخانه‌ای، و اعضای مؤسسه صحافی کتابخانه‌ای موجب گردید که شمار روزافزونی از کارگاه‌های صحافی انواع گسترده‌ای از شیوه‌های صحافی و دیگر امکانات حفاظتی را ارائه کنند. به‌طور مثال، در حال حاضر برخی کارگاه‌ها جلدهای سفارشی آماده درست می‌کنند که می‌تواند جانشینی برای تجدید صحافی مجلدات شکننده باشد.

 در کتابخانه‌های بزرگی که با مشکلات پوسیدگی در حجم انبوه مواجه هستند، برنامه‌ای ویژه حفاظت و نگهداری، با رهیافتی مرحله‌بندی‌شده می‌تواند طراحی شود؛ به این شکل که ابتدا کارهای ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر را انجام دهند و کارهای پرهزینه‌تر و پیچیده‌تر را به بعد موکول کنند. عنصر کلیدی در اینجا اقدام به برنامه‌ریزی اجرایی است. نخستین گام‌ها باید مشتمل بر موارد زیر باشد: بازرسی تسهیلات فیزیکی ذخیره، بررسی مجموعه برای تعیین گستردگی پوسیدگی بین مواد موجود در مجموعه (در قالب‌های مختلف)، ترسیم چارچوب برنامه‌ای واقع‌بینانه از اقداماتی که با بودجه و واقعیت‌های مربوط به کارکنان کتابخانه‌ای خاص تناسب داشته باشد، طراحی برنامه آمادگی در برابر سوانح، و بازیافت مواد.

 در اوایل سال 1980، انجمن کتابخانه‌های تحقیقاتی انجام طرح بلندپروازانه‌ای در زمینه حفاظت و نگهداری را در برنامه کار خود قرار داد که برای ترغیب یکایک کتابخانه‌ها جهت گسترش و بهبود تلاش‌ها در زمینه حفاظت و نگهداری طراحی شده بود. شماری ابزار برنامه‌ریزی و راهنمای کاربردی تولید گردید و نظامنامه‌ای نیز برای برنامه‌ریزی فراهم آمد که رهیافتی نظام‌مند جهت تصمیمات متعدد اداری و سازمانی بود که باید هماهنگ و متناسب با اهداف خدماتی کتابخانه‌ها و منابع موجود و بالقوه آنها اتخاذ شود.

 منبع : مقالات - کتاب و کتابخانه و کتابداری

 منابع : کتاب راهنمای حفاظت نگهداری و مرمت کاغذ( نوشته آن لیه ناردی – فیلیپ وان دم- ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم همچنین از کتاب حفاظت و نگهداری مواد کتابخانه ( ترجمه و تالیف بابک پرتو)

مقالات - کتاب و کتابخانه و کتابداری
 
http://www.varash.ir

http://mansoordavoodi.persianblog.ir/post/870

بقیه تحقیق

۲) حركت متقابل ، مرحله دوم

مرحلهٔ اقدام و حركت متقابل در برنامه ریزی برای پیشگیری از سوانح عبارت است از این كه : چه چیزهایی در طرح این برنامه در نظر گرفته شده و چگونه می توان آن برنامهٔ را با زمان مطابقت داد؟ این مرحله نیز همانند مرحلهٔ اول بخشی از حفاظت پیشگیرانه یا حفاظت بازدارنده از مخاطرات است ، زیرااین مرحله مربوط است به قرار دادن مكانیزمهایی در جایگاه مناسب خود، كه اگر دقیقاً انجام گیرد، ازفرسایش و پوسیدن مواد، بیشتر از آنچه كه مستقیماً بر اثر آتش سوزی و سیل روی می دهد، پیشگیری خواهد كرد.

فعالّیتهای عمده ای كه در این مرحله باید انجام گیرد عبارتند از: تشكیل تیم حركت متقابل در سوانح ،كه اعضاء آن آموزش دیده در مواقع اضطراری آماده باشند؛ گردآوری اسناد و مداركی مانند نقشهٔ طبقات ساختمان كتابخانهٔ ، فهرستی از اسامی كاركنان كتابخانه ، نشانی منزل و شمارهٔ تلفن آنها،فهرستی از تامین كنندگان تجهیزات ، مواد و وسایلی مانند جعبه ، كاغذ روزنامه و موتور برِ كه در مواقع اضطراری موردنیاز می باشند. و همچنین ترتیب دادن امكان دسترسی به دستگاههای انجماد؛ایجاد مكانیزمی برای فراهم ساختن منابع مالی برای نیازهای ضروری ؛ اتخّاذ روش هایی برای اطمینان از اینكه در صورت وقوع سانحه ، خسارات به حداقل رسیده است مانند: مكانیزمی كه بتواند وسایل را از كف اطاِها بالاترنگهدارد، اطمینان از اینكه قفسه ها دارای پوشش و محافظی هستند كه در موقع پاشیدن آب محفوظ خواهند ماند؛ و البته برنامه مبارزه با سوانح باید دائما مورد بررسی قرار گیرد.

گام اول این است كه : تیمی از كاركنان را برای اقدام متقابل در برابر سوانح تشكیل داد. این تیم بایداطلاعات كافی از مجموعه مواد و تجهیزات كتابخانه داشته و از فعالیتهای جاری كتابخانه نیز مطلّع باشد.بعضی از اعضاء این تیم باید تجربیّات كافی داشته باشند تا هنگام بروز سوانح بتوانند تصمیمات جدّی بگیرند. اعضاء تیم باید در موقعّیت ها و شرایط سخت خونسردی و آرامش خود را حفظ كنند (البته تصمیم گیری در این مورد پیش از وقوع سانحه ،كاری مشكل است ) زیرا این تصمیمات سریع و آنی تأثیرمهمی در نجات وسایل و مواد از محل سانحه دارد. عقل سلیم شاید مهمترین خصیصه است .

این تیم باید برای روشهای اقدام متقابل در برابر سوانح آموزش ببیند و بویژه اطلاعاتی نیز درباره روشهای ورود به منطقه سانحه ، شناخت اقدامات مناسب ، خارج كردن مواد از منطقهٔ سانحه وتصمیم گیری فوری در مورد روشهای بازگرداندن مواد به حالت اول ، داشته شد.

یكی از روشهای مرسوم آموزشهای فوِ، شركت كردن در جلسات كار آموزی برای مقابله با سوانح است . در این كلاسها، صحنه ای از سانحه بازسازی شده و روش های مبارزه با سانحه تمرین می شود.عمل آموزش باید بطور مرتب تكرار شود تا كاركنان با روش های جدید آشنایی پیدا كنند.

یكی از وظایف اولیه این تیم عبارت است از: شناسائی مواد نادر و كمیاب كه در هنگام بروز حادثه وسانحه باید در اولین وحله نجات داده شوند. محل نگهداری این نوع آثار باید به وضوح روی نقشه طبقه علامت گذاری شده و محل و محفظه ای كه در آنجا نگهداری می شوند، با برچسبی مشخص شود.تعیین اولویتها یكی از كارهای عمده و مداومی است كه نیازمند آگاه بودن از هدفهای كتابخانه ، خط مشی مجموعه سازی و جایگاه آن در مجموعهٔ ملّی است . البته مطالب اشاره شده در اینجا مربوط به رویكردگروه تحقیق در كتابخانه هاست . برنامه ریزی برای مقابله با سوانح فقط از یك جهت با این پژوهشها درارتباط است و آن عبارت است از: شناسائی دقیق و علامت گذاری آثار مهم و غیرقابل جایگزینی .

اقدام مهّم دیگر جمع آوری و نگهداری تجهیزاتی است كه به هنگام نجات دادن مواد از منطقه سانحه دیده مورد نیازند. این تجهیزات را می توان به دو دسته تقسیم كرد: جمع آوری و جادادن وسایل كوچك در داخل جعبه های مخصوص سانحه و قرار دادن آنها در نقاط مختلف كتابخانه ؛ قرار دادن وسایل بزرگ و گرانقیمت در محلی كه از كتابخانه دور باشد.

محتوّیات جعبه های مخصوص سانحه در كتابخانه های مختلف ، متفاوت است .امّا معمولاً دارای موادی هستند كه با آنها لكه های مایعات یا سایر مواد زیان آور مشابه را می توان پاك كرد(سطل و چوبی كه كهنه و پشم بر سر آنها می پیچند و مانند جارو بكار می برند، حوله های كاغذی ، اسنفج ، خاك انداز وبرس موئی )، موادی برای پوشاندن كتابها و قفسه ها برای جلوگیری از صدمات بیشتر (ورقه های پلی تن ،قیچی و كیسه هائی از مادهٔ پلی تن ) و موادی كه برای سازمان دادن فعالیتها و اقدامات در حین سانحه بكار می روند(سوت ، مداد یا گچ و كاغذ برای نوشتن ، و البسه محافظ مانند دستكش ) این وسایل و اشیاءمعمولاً در ظروفی قرار داده می شوند كه بتوان آنها را به آسانی حمل ونقل كرد، مثلاً جعبه مخصوص سانحه در كتابخانه های استرالیا عبارتست از ظروف بزرگ و سبك وزنی كه بر روی چرخ حركت می كنندو در مواقع معمولی برای انتقال آشغال از آنها استفاده می شود. وسایل با ارزش تر و بزرگتر را می توان درانبار مركزی گردآورد. اینگونه وسایل ممكن است شامل تجهیزات و دستگاههایی مانند صندوقهای پلاستیكی ، جارو برقی هایی كه می توانند مواد جامد و مایع را بمكند، تلمبه ها، دستگاههای خشك كننده یا پنكه ، و وسایل دیگری كه باید مانند ورقه های پلی تن و حوله های كاغذی به سرعت مورداستفاده قرار گیرند، باشند.

نمونه ای از وسایل و تجهیزات كنترل كننده سانحه در جدول صفحه بعد آمده است . باید توجه كرد كه كمیّت هر وسیله خریداری شده و نگهداری شده در انبار به بزرگی یا كوچكی كتابخانه بستگی دارد .

تهیهٔ سیاهه ، كه پایه و اساس خدمات در تمام كتابخانه هاست نیز قسمت مهّمی از برنامه ریزی برای مقابله با سوانح را تشكیل می دهد. سیاهه ای از كاركنان كلیدی ، خدمات و منابع و تجهیزات باید فراهم شود.به ویژه این اقدامات باید به روش های جدید انجام گیرند و سیاهه ها باید در داخل و خارج ازكتابخانه در دسترس باشند. كاركنانی كه اسامی آنها در فهرست قرار دارد، باید هنگام بروز سانحه همراه بااعضاء تیم به اقدام متقابل دست زده و اقدامات لازم را به عمل آورند و همچنین كاركنان ارشد كتابخانه ،كاركنان خدمات و سازمانهای ادارهٔ كنندهٔ كتابخانه (مثلاً اداره مهندسی شهرداری و مسئولین امنیت كتابخانه ) و متخصصین حفاظت و نگهداری منطقه كه متعّهد شده اند در مواقع خطر حضور داشته باشند، باید با آنها همكاری كنند. علاوه بر تهیهٔ لیست كاركنان ،باید روش هایی اتخاذ شود كه وقوع سانحه را به سرعت به كاركنان و مسئولان خبر دهند. سیاهه ای از مشخصات مهم ساختمان مانند تابلوی كلیدهای برِ، شیرهای اصلی گاز و آب نیز می تواند مفید واقع شود.

خدمات و منابع تجهیزاتی كه باید فهرستی از آنها تهیه شود عبارتند از: تأسیسات انجماد،سردخانه ها، مؤسسات حمل ونقل محلّی . از جمله مشاغل محلی كه می توان از آنها كمك گرفت عبارتنداز: لوله كشها، برِ كارها و قفل سازها لازم است با این مراكز خدماتی تماس گرفته و از امكانات آنها بعد ازوقوع سانحه استفاده نمود. به عنوان مثال می توان قراردادی با سردخانه محلّی منعقد كرد كه براساس آن محلّی را در سردخانه خود برای همیشه آماده نگهدارند تا در صورت لزوم در اختیار كتابخانه و مواد آن قرار گیرد. همچنین سیاهه ای از كاركنان محلّی كه تجربیّاتی در انجام اقدامات متقابل كسب كرده و مشتاق ِكمك در مواقع خطر هستند نیز می توان تهیّه كرد.

بالاخره در این بخش باید به این مطلب اشاره كرد كه لازم است برنامه ریزی ها و سیاهه های تهیّه شده روزآمد باشند. برای رسیدن به این هدف ،لازم است سیاهه ای از بررسی ها و پژوهش ها به طور مرتب تهّیه شده و یكی از كاركنان كه معمولاً عضو گروه مقابله با سوانح نیز هست ، مأموریت انجام این بررسی را بعهده گیرد.

 

			محمدرضا شاهین منابع : Deal, C.W. "the Administration of International Exchange in Academic Libraries, A Survey", Library Acquisitions, ۱۳, no ۳ (۸۹), ۱۹۹ ۲۰۷. Harris, M. "External Users of a University Library. "Australian Academic and Research Libraries, ۲۰ (December ۸۹), ۲۱۷ ۲۱۹. Ison, J.B. "Dynamics of Future Cooperation." Wilson Library Bulletin, ۶۵ (May ۹۱), ۴۱ ۲+

سایت تحلیلی خبری عصر ایران

امادگی در برابر سوانح و بلایا به ویزه بلایای طبیعی در کتابخانه

● مقدمه :

طرح و برنامه ریزی برای مقابله با سوانح و بلایا شاید اصطلاح مناسبی برای آنچه كه اكنون بخش پذیرفته شده ای از برنامه حفاظتی كتابخانه هاست ، نباشد. آمادگی برای مقابله با سوانح و بلایا بنام های دیگری نیز معروف است كه از میان آنها می توان برنامه ریزی كنترل سوانح ، پیشگیری از سوانح ،برنامه ریزی و آمادگی برای سوانح محتمل ، و مدیریت بحران را نام برد.

برنامه ریزی و آمادگی برای مقابله با سوانح در واقع فعالیتها و اقدامات تمرین شده یا تعلیم داده شده ای است كه اثرات و آثار سوانح را، صرف نظر از شدت و عظمت آنها در كتابخانه ها به حداقل می رساند و به بازسازی و استفاده از مجموعه مواد كتابخانه در حداقل زمان ممكن كمك می كند.

اصطلاح "سوانح و بلایا" شمار زیادی از رویدادها را شامل می شود. یكی از تعریفهای مناسب توسط اندرسن و مك اینتایر بیان شده است :

" كلمهٔ سانحه واژهٔ رایجی است در میان آرشیویست ها و كتابداران و برای تعریف یك رویداد غیرمنتظره كه نتیجه ای ویران كننده بر مواد آنها دارد، به كار می رود. سانحه ممكن است در مقیاسی كوچك یا در حدی بسیار گسترده و انفجاری باشد، امّا در هر حالت باید اقدامات سریع انجام گیرد تا خسارات حاصله به حداقل برسد"

اگر ما از این تعریف برای واژهٔ "سانحه " استفاده كنیم ، در این صورت باید گفت كه دفعات وقوع سوانح در كتابخانه ها زیاد است . ساختمان هر كتابخانه (در واقع هر نوع ساختمان صرف نظر از طرزاستفاده از آن ) بعلّت ساختمان بودنش ، زمانی با سانحه روبر خواهد شد و هر كتابدار در دورهٔ خدمت خود لااقل با یكی از این سوانح مواجه می شود. سیل (یا لااقل خسارات ناشی از آب ) و آتش سوزی ها ازمحتمل ترین سوانحی هستند كه معمولاً تجربه می شوند. سوانح دیگر عبارتند از: طوفانها و گردبادها،زمین لرزه ، فعالیتهای تروریستی ، جنگ و انفجارها. در بین همهٔ این حوادث و سوانح ، آتش سوزی وصدمات حاصله از آب بیش از همه باعث خرابی و وارد آمدن صدمات فیزیكی به مواد كتابخانه می شوند. بعضی از نویسندگان ، كندن صفحات و ناقص كردن كتابها، دزدی و اقدامات وحشیانه را نیز درفهرست این سوانح قرار داده اند.

برنامه ریزی آمادگی در برابر سوانح از عناصر ضروری حفاظت پیشگیرانه به شمار می رود.بهترین اقدام در برابر سوانح ، تلاش و كوششهایی است كه باید به عمل آید تا بروز سوانح و بلایای مشابه به حداقل برسد. برنامه ریزی برای جلوگیری از سوانح نیازمند این است كه نظافت كتابخانه به صورت مرتّب انجام گیرد، ساختمانی مناسب برای كتابخانه ساخته شود كه با موقعیت خود مطابقت داشته باشد و بطور مداوم حفاظت و نگهداری شود و كارمندان كتابخانه در این زمینه آموزش كافی دیده باشند.به عبارت دیگر، برنامه ریزی برای پیشگیری از سوانح جنبهٔ دیگری از مدیریت خوب و صحیح است .این اقدام ، فعالیتی است صحیح ، در جهت استفاده از روش های حفاظتی برای حفاظت از كتابخانه كه منافع زیادی برای جامعه دارد: مانند بالا بردن سطح آگاهی كاركنان و شركت دادن آنها در فعّالیتهای حفاظتی ، به گونه ای كه بعنوان بخش مهّمی از برنامه ریزی محسوب شود و هدف آن گنجاندن اقدامات حفاظتی در تمام جنبه های آموزشی كتابخانه باشد.

سالی . ِا. بوكنن دربارهٔ برنامه ریزی برای مقابله با سوانح چنین می گوید:

"یك برنامهٔ مكتوب و مدوّن مهمترین گامی است كه در جهت آماده شده برای مقابله با سوانح و بلایابرداشته می شود. نخستین اثر این سند كتبی ، این است كه سوانح امكان وقوع دارند و یكی از وظایف سازمان و تشكیلات كتابخانه این است كه به صورتی منطقی مسئولیت این سوانح را بپذیرد. دیگر این كه آماده شدن و قبول مسئولیت ، ترس و واهمهٔ بیخود را از بین می برد و باعث تصمیم گیری منطقی می شود، كه این خود باعث كاهش خسارات و صدمات وارده به مجموعهٔ كتابخانه شده و هزینه های احیاء و بازسازی مواد كتابخانه ای را كاهش می دهد. سوم : این برنامه ریزی ، یكپارچگی افكار و عقاید وفراهم آمدن قوانین دقیق مرحله بندی شده را باعث می شود كه پیروی از اجزاء آنها برای كسانی كه مسئول اجرای آنها هستند، سهل و آسان خواهد بود.

در حال حاضر همه كتابخانه ها برنامه مقابله با سوانح ندارند امّا باید بدون در نظر گرفتن كوچك یابزرگ بودن كتابخانه برنامه مقابله با سوانح طراحی كنند. این واقعیت را نیز باید در نظر گرفت كه كتابخانه های زیادی در سراسر دنیا برنامهٔ مبارزه با سوانح را طرح و اجرا كرده اند. نمونه ای از این فعالیّتها،بررسی و تحقیق سال ۱۹۸۶ از ۱۷۵ كتابخانه دانشگاهی و دانشكده ای كانادا است كه نشان داد ۱۴% آنهادارای برنامه مقابله با سوانح هستند.

۱) پیشگیری از سوانح ، مرحلهٔ اول

یك مثل قدیمی وجود دارد كه می گوید: پیش گیری بهتر از درمان است ، كه در مورد برنامه ریزی برای مقابله با سوانح نیز همانند سایر بخشهای حفاظتی صدِ می كند. همانطور كه در بالا گفته شد، مرحله پیشگیری از سوانح به منظور شناخت علل سوانح و به حداقّل رساندن خطرات ناشی از خود ساختمان كتابخانه ، تجهیزات و اثاثیه كتابخانه سه علت اساسی كه برای مقابله با سوانح باید از آنها جلوگیری كردعبارتند از: دسترسی غیرمجاز به كتابها، آتش سوزی و سیل .

اولین گام ضروری ، بازرسی از ساختمان كتابخانه است . این چنین بازرسی شاید قبلاً بعنوان بخشی ازاقدامات بررسی محیط و اطراف كتابخانه انجام گرفته باشد. این نوع بررسی ، مناسب بودن ساختمان كتابخانه را برای نگهداری مواد كتابخانه معیّن كرده و به ویژه با برنامه ریزی برای مقابله با سوانح ارتباط داشته ، خصوصّیات ساختمان كتابخانه و امنیت آنرا بررسی می كند. شوارتزبرگ فهرستی ازمشخصات ساختمان كتابخانه را تهیه كرده است كه باید برای طرح برنامه ریزی مقابله با سوانح موردتوجه قرار گیرند و در صورت لزوم ، اگر موجب ضرر و زیان بالقوه باشند، تغییر داده شوند. او دوازده سوال مطرح می كند كه بعضی از آنها در اینجا آمده است تا نوع مسائلی را كه باید به آنها پرداخته شود، نشان دهد.

▪ تاریخچه :

چند سال است كه ساختمان بنا شده ؟ آیا تا به حال آتش سوزی یا خسارات ناشی از آب درآن ساختمان رخ داده است ؟ آیا علّت های موجود بر طرف شده اند یا بطور سطحی با آنها برخورد شده است ؟

دستگاههای حرارتی : آیا همه راهروها، ساختمان كتابخانه را به قسمتی كه دستگاههای حرارتی قراردادند، ربط می دهند و موتور خانه به درهای نسوز مجّهز است ؟ آیا مخزن سوخت ، امنیت كافی دارد؟

▪ برِ:

آیا عایق و پوشش روی سیم ها كهنه و فرسوده شده اند؟

▪ سقف :

سقف در چه سالی بنا شده است ؟ آیا علائمی از نشست آب در گذشته یا به تازگی دیده می شود؟

▪ پنجره ها:

آیا پنجره ها محكم هستند؟ آیا پنجره ها گاهی اوقات برای تهویهٔ هوا باز می شوند؟

▪ تجهیزات آتش نشانی :

آیا آتش خاموش كن های خودكار و دستگاههای اعلام خطر نصب شده و از آنهابخوبی نگهداری می شود؟

فهرستهای مشابهی در منابع دیگر آمده اند، به طور مثال در اثری با عنوان "یك جو پیشگیری " از گروه آرشیویست های تورنتو فرمهایی نیز برای بررسی ساختمان كتابخانه وجود دارند، مثل فرمهایی كه ازطرف كتابخانهٔ دانشگاه میشیگان تهیه شده و می توانند در طرح سوالات مربوط به معماری و نقشهٔ ساختمان ، سیستم های حرارتی و خنك كنندهٔ آن ،آب ساختمان (لوله كشی ، چكه كردن و نشست آب ،لوله های آب )، ایمنی و زیان های ناشی از آتش سوزی مؤثر باشند.

اقدامات زیادی را می توان ، ضمن طرح نقشهٔ ساختمان كتابخانه برای پیشگیری از وقوع سوانح بعمل آورد.

نباید فراموش كرد كه خود مجموعهٔ كتابخانه و یا تجهیزات مربوط به ذخیرهٔ آنها می توانند از عوامل ضرر و زیان باشند. اگر چه این حرف چندان درست به نظر نمی رسد، ولی از نمونه های این عوامل می توان به فیلم های نیتراته بی ثبات موجود در یك مجموعه و مبلمان و قفسه های قابل اشتعال اشاره كرد.

اهمّیت چگونگی نگهداری كتابخانه و حفظ ساختمان در پیشگیری از سوانح را نباید فراموش كرد.بعنوان مثال به روشنی می توان گفت كه آموزش های مرتب كاركنان مسئول پیشگیری از آتش سوزی همراه با بررسی مرتب تجهیزات آتش نشانی احتمال آتش سوزی و گسترش آن را، در صورت وقوع ، به حداقل می رساند. اگر چه این مطلب چندان مهّم به نظر نمی رسد، امّا جمع كردن مرتّب زباله ها از محیط و اطراف كتابخانه نیز می تواند احتمال آتش سوزی را كاهش دهد. چگونگی حفظ و نگهداری ازساختمان كتابخانه و اطّلاعات بیشتر را می توان در منابع مربوط به برنامه ریزی برای مقابله با سوانح پیداكرد. نشریهٔ " یك جو پیشگیری " دارای اطلاعات و فهرست های مفیدی برای مقابله با سوانح می باشد.

گروه دیگر از اقدامات پیشگیرانه به تكثیر نسخه های كمیاب و ذخیره كردن آنها در نقطهٔ دیگری دركتابخانه مربوط است . در این مورد باید از دو گروه مواد نام برد. مطالب مربوط به اداره و نظامنامهٔ كتابخانه مانند فهرست مواد موجود در مجموعهٔ كتابخانه مثل فهرست برگه ها و دیگری مواد مهم درمجموعه . فهرستهای كامپیوتری تا حّد زیادی عمل تكثیر فهرست برگه ها را آسان كرده است . در حال حاضر در بسیاری كشورها اغلب كتابخانه ها یا به پایگاههای اطلاعاتی دسترسی دارند كه موجودی موادكتابخانه ها را در سطح كشوری نگه می دارد یا دارای نوارهایی از فهرست برگه های خود می باشند كه درخارج از كتابخانه نگهداری می شوند و مرتباً روزآمد می شوند و یا نسخه هایی به صورت میكروفیش ازفهرست برگه های خود دارند. سی . دی . رام ها(CD ROM) نیز اخیراً مورد استفاده قرار گرفته اند.كتابخانه هایی كه هنوز دارای برگه دان دستی می باشند، شاید بخواهند نسخه ای از آن تكثیر كرده و دور ازكتابخانه نگهداری كنند، امّا مشكلات انجام این كار در مورد برگه دانهایی كه حاوی تعداد زیادی برگه می باشند، بسیار عظیم است .

منابع مهمی كه در مجموعهٔ كتابخانه وجود دارد، از نظر امنیتی می توانند تكثیر شده و در جاهای دیگری غیر از كتابخانه ذخیره گردند. در بعضی از كتابخانه ها این اقدام ها را به عنوان فعالیتهای جاری وروزآمد انجام می دهند، مانند: تكثیر و ذخیره روزنامه ها و رساله های دانشگاهی .

چون بسیاری از سوانح در موقع تجدید و تعمیر ساختمان كتابخانه روی داده است ، لذا باید درصورت انجام اینگونه فعالیتها، دقت نظر بیشتری به عمل آید. نمونه ای از اقدامهایی كه در موقع انجام این نوع تعمیرات باید انجام گیرند، عبارتند از: تماس و صحبت با قسمت حراست ساختمان و گوشزدكردن نیازهای ضروری و برای احتیاط پوشاندن قفسه های كتاب با ورقه های پولی تن .

اقدامات باز دارنده برای مقابله با سوانحی كه به برنامه های كامپیوتری وارد می شوند، در مقالهٔ جالبی به قلم بروس آر. میلر آمده است . علاوه بر نیازهای معمولی امنیّتی كه در ساختمانهایی مانندكتابخانه ها وجود دارد یكسری اقدامات ویژه نیز می تواند مفید واقع گردد. یو.پی .اس . یك منبع تغذیهٔ غیرمنقطع و دائمی است كه باعث جلوگیری از نوسانات برِ شده و در نتیجه باعث جلوگیری از نابودی اطلاعات می گردد. همچنین دستگاههای اعلام خطر و آتش خاموش كن های خودكار جدید توصیه می شوند، زیرا همانگونه كه میلر می نویسد، ضرر و زیان ناشی از آب به دستگاههای كامپیوتری كمتر ازدود حاصل از آتش سوزی نیست . دستگاههای رطوبت یاب را نیز می توان زیر كف اتاِها نصب نمود.

به موضوع بیمه در اینجا پرداخته نمی شود ولی باید توجه داشت كه كاهش حق بیمه نشانگر آن است كه برنامه ریزی های مربوط به سوانح در كتابخانه مورد توجه بوده و اقداماتی برای پیشگیری از سوانح به عمل آمده است .

 

			محمدرضا شاهین منابع : Deal, C.W. "the Administration of International Exchange in Academic Libraries, A Survey", Library Acquisitions, ۱۳, no ۳ (۸۹), ۱۹۹ ۲۰۷. Harris, M. "External Users of a University Library. "Australian Academic and Research Libraries, ۲۰ (December ۸۹), ۲۱۷ ۲۱۹. Ison, J.B. "Dynamics of Future Cooperation." Wilson Library Bulletin, ۶۵ (May ۹۱), ۴۱ ۲+

سایت تحلیلی خبری عصر ایران

نگاهي به سيستم امنيت در كتابخانه ها

چكيده

اين مقاله به بحث پيرامون قفسه باز و بسته و معايب و محاسن هركدام وهمچنين مباني و اصول مديريت امنيت در كتابخانه ها مي پردازد و هدف آن تشريح راهكارهاي مقابله با حوادث طبيعي، سرقت و دانش ستيزي مي باشد. اين ابزاردرايجاد محيطي آرام و  امنيت رواني كاربران در كتابخانه ها و امنيت شبكه كتابخانه و حفاظت منابع ديجيتالي سهم بسزايي دارند.

 فيض الله جمالي

دانشجوي كارشناسي رشته كتابداري

 مقدمه
چنانچه كتابخانه را مجموعه اي سازمان يافته براي استفاده دانش پژوهان تعريف كنيم شرط اساسي استفاده بهتر و بيشتر، دسترسي به مواد‌آن است (3: ص 407). دسترس پذيري شاخص بسيار مهم براي عملكرد كتابخانه است. چون قضاوت استفاده كنندگان براساس ميزان دستيابي آنان به منابع مورد نظرشان مي باشد به عقيده برخي نقش كتابخانه در صورتي مي تواند سازنده و تعيين كننده باشد كه گنجينه آن به روي همه پژوهندگان دانش باز بوده تا بدين ترتيب امكان بهره گيري از دانش بشري و درخشش استعدادهاي ذهني ذخيره شده براي همگان فراهم آيد. كتابخانه ها از هر نوع كه باشند همه در متن اجتماع، خدمتگزار مردم هستند و در روشنگري و توسعه فكري توده اجتماع نقش بسزائي دارند. اما اين نقش با حفاظت از منابع كتابخانه و حفظ امنيت كتابخانه پايدار خواهد ماند.

تعريف مساله
دسترسي آزاد به كتابهايي كه بر حسب موضوع دركنار يكديگر در قفسه ها قرار گرفته اند موثر ترين و ساده ترين راه استفاده از مجموعه يك كتابخانه است. اين روش كه در برخي كتابخانه ها به كار مي رود، شيوه اي مناسب براي بازيابي سريع كتاب در يك مجموعه كوچك است.
در فرهنگ فشرده كتابداري و اطلاع رساني اثراستلا كينان‌(2) اصطلاح قفسه باز اينگونه تعريف شده است: «كتابخانه يا مراكز اطلاع رساني كه مراجعان آن مي توانند منابع خود را راساً از قفسه ها بردارند.»
پس در كتابخانه هايي كه به شيوه قفسه باز اداره مي شوند كتابها به سادگي در دسترس مراجعان قرار مي گيرند و جستجو در ميان قفسه ها براي استفاده كنندگان به سهولت امكان پذير است. اما اين روش در همه كتابخانه‌ها مرسوم نيست و هنوز كتابخانه هايي هستند كه به شيوه قفسه بسته اداره مي شوند.
ارائه خدمات در نظام قفسه بسته مراجعان را ملزم مي نمايد كه كتابهاي مورد نظرشان را با استفاده از برگه دان و يا فهرسترايانه اي انتخاب نمايند. آنها بايستي مشخصات كامل كتاب و شماره راهنماي آنيا حداقليكي از اطلاعات كتابشناختي (عنوان، موضوع، پديدآور) را بعد از يادداشت، به كتابدار ارائه نموده و منتظر بمانند تا وي كتابها را بازيابي و سپس در اختيارشان قرار دهد. در واقع كتابدار رابط بين قفسه هاي كتاب و مراجعان است. حال اين سوال پيش مي آيد كه مراجعان با استفاده از كدام روش به موفقيت بيشتري نائل مي شوند و به عبارتي كدام نظام آنها را در دستيابي به مواد مورد نياز بهتر ياري مي كند. نظام قفسه باز يا نظام قفسه بسته؟
از ديدگاه كتابخانه نيز مي توان مطرح كرد:
كدام يك از دو روش ( قفسه باز يا بسته) زحمت كمتري براي كتابخانه در بردارد و در روند خدمات خلل كمتري ايجاد مي كند؟(4: ص85)

بررسي تطبيقي نظام قفسه باز و قفسه بسته در امانت كتاب
معمولاً كتابخانه ها در سراسر دنيا به تناسب موقعيت و جامعه استفاده كننده خود براساس يكي از نظام هاي قفسه باز يا قفسه بسته و يا تطبيقي از هر دو نظام اداره مي شوند. چون تاكنون كمتر نوشته اي در اين خصوص به رشته تحرير در آمده است، در اين قسمت براي روشن شدن مطلب به بررسي معايب و مزاياي اين دو نظام و ويژگي هاي هر يك مي پردازيم.

نظام قفسه بسته (مزايا)
1. به لحاظ عدم دسترسي مراجعان به مخزن همواره كتابها منظم بوده ودقيقاً براساس رده بندي رد جاي خود قرار دارند.
2. حفظ وضعيت ظاهري و فيزيكي مجموعه و كاهش فرسودگي آنها بدليلجابه جا نشدن هاي مكرر.
3. كاهش مفقود شدن كتابها و خارج ننمودن آنها از مخزن بدون رعايت مقررات.
4. عدم نياز به حضور مراقب جهت ورود و خروج اعضاء بداخل مخزن.

نظام قفسه بسته (معايب)
1. از سويي بسته بودن قفسه ها و از سويي ديگر مراجعه همزمان اعضاء در بعضي از ساعات روز سرعت درسترس پذيري را به نحو چشمگيري كاهش مي دهد.
2. چون كاربازيابي كتاب از مخزن مستقيماً به عهده كتابداران است، كتابداران بايستي در بيشتر ساعات كاري در ميان قفسه ها حركت كنند كه اين امر باعث اتلاف وقت و خستگي كتابداران خواهد بود.
3. عدم توانايي و امكان مراجعان براي انتخاب مناسب ترين كتاب از ميان كتابهاي مشابه كه در كنار هم در قفسه ها قرار دارند.
4. اتلاف وقت مراجعان به لحاظ بازيابي مشخصات كتاب، تحويل برگه درخواست كتابو دريافت كتاب.
5. برگشت بسياري از كتابها كه مورد پسند مراجعان نيست و درخواستهاي مكرر مراجعه كننده براي دريافت كتابهاي ديگر و اتلاف نيروي كتابدار در نظام قفسه بسته.
6. عدم توجه كافي مراجعه كننده يا كتابدار به ويرايش يا شماره جلد و يا چاپ معيني از كتاب و يا ترجمه هاي مختلف باعث اتلاف وقت كتابدار و مراجعين مي شود.
7. به دليل عدم دسترسي به بسياري از كتابها و ناآشنايي مراجعان با مجموعه داخل مخزن بخشي از مجموعه مورد استفاده قرار نگرفته و در نهايت در سياهه كتابهاي وجين قرار مي گيرند.

نظام قفسه باز (مزايا)
1. دسترسي مستقيم و سريع مراجعان به منابع
2. امكان گزينش و انتخاب كتاب دلخواه از ميان كتابهاي مشابه
3. آشنايي به ساير كتابها كه به دلايلي بنحو مطلوب معرفي نشده اند
4. يادگيري مراجعان در خصوص نحوه قرار گرفتن كتابها براساس رده بندي موجود
5. آشنايي با حوزه هاي مختلف دانش بشري و تقسيم بندي علمي آنها
6. جلوگيري از اتلاف وقت و نيروي جسمي مراجعان و كتابداران.
7. استفاده از نظام قفسه باز براي كتابخانه اي كه با كمبود بودجه و كارمند مواجه است مي تواند شيوه اي اقتصادي و با صرفه باشد.
8. با گشودن درهاي مخزن كتاب به روي عموم، عده كساني كه به كتابخانه مراجعه مي كنند بيشتر خواهد شد.
 

نظام قفسه باز (معايب)
1. امكان خروج كتاب ها از مجموعه بدون اطلاع متصدي مربوط و رعايت مقررات
2. امكانآسيب رساني به منابع ( از قبيل تيغ زدن بخشي از كتاب و يا تصوير )
3. امكان جابجا قرار دادن كتابها در قفسه و مشكلات عديده ي ديگر از اين قبيل
به تجربه ثابت گرديده است كه نظام قفسه باز ضمن افزايش دامنه دسترسي مراجعان به كتابهاي دلخواه سبب مي گردد تامراجعان با ساير منابع نيز آشنا گردند.
در پايان اين بخش بايد بگوئيم: شايد براي يك كتابدار لحظه اي تلخ تر از اين پيش نيايد كه استفاده كننده ي مشتاقي را به سمت كتابي راهنمايي نمايد. سپس دريابد كه كتاب در جايي خود نيست و به امانت نيز نرفته است. چه پاسخي بايد به مراجعه كننده داد: كتاب ناپديد شده است؟
هر سال كتابخانه تعدادي از منابع خود را در اثر سرقت و يا دانش ستيزي(Vandalism) از دست مي دهند و مجبور مي شوند مخارج جايگزيني اين منابع را از بودجه سالانه خود هزينه كنند. گرچه گاه هيچ جايگزيني براي اين مواد پيدا نمي شود و كتابخانه ها به ندرت قادرند منابع قديمي ناياب و با ارزش از دست رفته را جايگزين نمايند. مسئله امنيت منابع مربوط به امروز و ديروز نيست، بلكه به تاريخ اولين دسترسي هاي عمومي به كتابخانه ها بر مي گردد.
دركنار مسئله سرقت و آسيب رساندن به كتابها كتابخانه ها درگير مسائل ديگري نيز هستند؛ مانند روبرو شدن با مراجعان ناهنجار، دريافت نامه و بسته هاي مشكوك و حوادث پيش بيني نشده از جمله آتش سوزي، سيل و نظاير آنها. از طرف ديگر با خودكار سازي كتابخانه ها و مراكز اطلاع رساني، مسئله امنيت شبكه كتابخانه و اطلاعات ذخيره شده نيز وجود دارد.
مطمئناً به اين مثل قديمي كه «پيشگيري بهتر از درمان است» اعتقاد داريد و نيز قبول داريد كه براي هر كتابخانه اي با صرفه تر است كه براي تامين امنيت و محافظت از منابع خود هزينه كند. تا اينكه هزينه‌هاي گزافي را براي بازسازي مجموعه آسيب ديده از سرقت، خرابكاري، آتش سوزي، بلاياي طبيعي و مانند آنها بپردازيد.
گرچه اين مسئله بديهي و روشن است اما كمتر كتابخانه اي تامين امنيت منابع را جزء مسئوليت هاي مستقيم مدير مي داند و او را مسئول تهيه يك برنامه مدون و تشكيل گروه حافظ امنيت كتابخانه مي شناسد.

امنيت چيست؟
همانطور كه اشاره شد، لازم است به مسائل امنيتي و حفاظتي كتابخانه توجهي ويژه شودو برنامه اي مدون براي تامين امنيت منابع، تجهيزات و افراد تهيه گردد. براي اين منظور لازم است ابتدا تعريف دقيقي از امنيت در كتابخانه داشته باشيم.
«امنيت معمولاً به نظام يا فعاليتي اطلاق مي گردد كه براي جلوگيري از سرقت و دانش ستيزي به كار مي رود مثل نظام كنترل كتابخانه، نظام امنيتي كتاب، ناظر سالن، مطالعه يا حفاظ هاي امنيتي و نظاير آنها. امنيت همچنين يك فرايند است كه حفاظت از مجموعه، ابزار، اطلاعات، كارمندان و تسهيلات فيزيكي را فراهم ميكند و از تاثيرات نامطلوب، غير مجاز و زيان‌آور به اهداف كتابخانه و آرشيوها جلوگيري مي نمايد» (5: ص 67-89).
امنيت يا حفاظت
گروهي از مديران، امنيت را زير گروه برنامه‌هاي حوادث غير مترقبه و اداره مجموعه مي دانند و گروه ديگر جلوگيري از دزدي را يك عنصر مجزا از برنامه هاي ديگر به حساب مي آورند. گروهي نيز فقط دزدي و دانش ستيزي را يك خط امنيتي به حساب مي آورند و آسيب هايي ديگر از اين دست را كنار مي گذارند.
فقدان شفافيت در تعريف امنيت و تجزيهموضوعات امنيتي نه حفاظت موثر را تسهيل مي كند و نه برنامه هاي امنيتي را در كتابخانه، حفاظت و امنيت شباهت هاي زيادي دارند. براي تامين بيشترين محافظت از مجموعه ها و با توجه به مسائلي مثل دزدي، دانش ستيزي، آسيب هاي محيطي، حوادث پيش بيني نشده هر دو برنامه فوق بايد منظور گردند.
در موسسات كوچك تر معمولاً براي مسائل امنيتي و حفاظتي يك مسئول در نظر گرفته مي شود، در حالي كه درموسسات بزرگ تر معمولاً كاركنان متخصص امنيتي جداي از ماموران حفاظتي وجود دارند.
در هر صورت مسئله امنيت در كتابخانه هاي مختلف متفاوت خواهد بود. نوع كتابخانه، ساختمان و تجهيزات، منابع موجود، تعداد كارمندان و بودجه اختصاص يافته به مسائل امنيتي در برنامه‌ريزي‌هاي مديران در اين زمينه دخيل هستند در واقع هيچ دو كتابخانه اي نيازهاي امنيتي يكسان ندارند.

تامين امنيت رواني در كتابخانه
تامين امنيت رواني در كتابخانه شايد كمي دور از ذهن باشد اما بطور مسلم واژه كتابخانه، محيطي آرام، امن و فضايي دلنشين براي مطالعه را به ذهن مي آورد. اين آرامش مي تواند با حضور يك كارمند يا مراجعه كننده ناهنجار به هم بخورد درواقع با توجه به شرايط اجتماعي، فرهنگي و سياسي هر منطقه نمي توان از بعضي مسائل هر چند نادر چشم پوشيد.

امنيت مجموعه عادي
1.كنترل ورود و خروج مراجعان و منابع از كتابخانه:
نحوه اين كنترل با توجه به شرايط و امكانات هر كتابخانه متفاوت است. اما بطور طبيعي كتابخانه‌ها از نظام هاي آشكارسازي خودكار كتابخانه(Library Detection System) استفاده مي كنند. اين نظام ها درمقابل درهاي خروجي تعبيه مي شوند كه مراجعان ناگزير از ميان ‌آنها عبور مي كنند و با كمك امواج يا فركانس هايي كه از دستگاه ساطع مي شود و بر چسب هاي حساس موجود در منابع، مشخص مي كند كه آيا مدرك همراهمراجعه كننده، درميز امانت ثبت شده است يا خير. هم اكنون انواع مختلف سيستم امنيتي با عملكرد هاي متفاوت وجود دارد. سيستم هايي براي كنترل وضعيت عضويت، امانت خودكار،منابع، سياهه برداري و نظاير آنها كه در بخش هاي بعدي به توضيح هر كدام خواهيم پرداخت.

سيستم امنيتي براي كتابخانه ها درقرن 21
سيستم كنترل مديريت مواد يك راهكار اصلي براي استفاده دركتابخانه هاي جديد است. در تمام دنيا ميليونها كتاب، كاست، CD، توسط نظام هاي كنترل محافظت مي شوند. چسب هاي Tittle]Tape ] از داخل كيف و بدن انسان قابل رديابي است. قابليت امنيتي هر چسب را مي توان فعال يا غير فعال كرد. اين برچسب ها برچسب هاي امنيتي هستند كه به وسيله آن مي توان از خروج غيرقانوني كتابها جلوگيري كرد و در زمان خروج كتاب بصورت قانوني قابليت امنيتي اين برچسب ها غير فعال مي شود تا مراجعه كننده به راحتي عبور كند.
يك حافظه بسيار كم حجم است كه بجاي باركد از آن استفاده مي شود و به صورت برچسب روي كتاب چسبانده مي شود. و بوسيله آنها مي توان ورود و خروج كتابها را بصورت مكانيزه كنترل كرد اين حافظه در بازگشت كتاب بصورت مكانيزه در كامپيوتر ثبت مي گردد.  
اين سيستم به زيبايي طراحي شده و قابليت تغيير اندازه دارد و داراي يك حسگر كنترل است كه در قسمت ورودي و خروجي نصب مي گردد تا از خروج كتابها به صورت غيرقانوني جلوگيري كند. حسگر بوسيله نرم افزار كنترل شود و قابليت تعريف صداي خاص به عنوان هشدار را دارد. اين سيستم در مدلهاي مختلف با اشكال و اندازه هاي مختلف عرضه مي شود. كه مي توان مدل (3800 و 2300) را نام برد.

سيستم Self Cheek 3M
اين سيستم به مراجعه كننده اين اجازه را مي دهد تا خودشان كتابهاي موردنظرشان را در كتابخانه بيابند استفاده از اين دستگاه بسيار آسان است و قابليت گزارش گيري گوناگوني دارد.
اين دستگاه به صورت اتوماتيك موارد امانت گرفته شده را پس مي گيردداراي صفحه نمايش لمسي است.
اين دستگاه كه داراي طراحي زيبا است براي مديريت مجموعه كتابها و خواندن كارتها و جستجو و پيدا كردن كتابها از داخل قفسه ها (پيج كتاب) استفاده مي شود. وزن دستگاه 700 گرم است و بوسيله آن كارهاي كتابخانه سرعت مي يابد.

دستگاه سورتر(مرتب كننده هوشمند)
اين دستگاه بصورت مودلار(قابليت سرهم‌بندي كردن) تهيه مي شود تا درهر جايي قابل نصب باشد. بوسيله اين دستگاه كتابها براساس باركدشان مرتب مي شوند. اين دستگاه 200 كتاب را مرتب مي كند و داراي هشدار دهنده براي محفظه هاي پر شده است.

اين دستگاه مي تواند فيلم ويديو و CD و كتاب را كنترل كند.
 مي توان بدون خارج كردن اقلام از قاب آنها را وارد دستگاه نمود تا از اصل بودن مورد برگشتي اطمينان حاصل كنيم.

دستگاه حساس كننده و غير حساس كننده Book Check

اين دستگاه توانايي حساس و غير حساس كردن كتاب را با توجه به مجاز و غيرمجاز بودن خروج آن دارد تنها با عبور كتاب از روي دستگاه اين كار انجام مي شود. 

با دستگاههاي توضيح داده شد در بالا مي توان يك كتابخانه براي قرن 21 داشته باشيم و به كمك اين دستگاهها كتابخانه را مكانيزه نمود و به كارها سرعت بخشيد.

نتيجه گيري
هر كتابخانه اي با توجه به اهداف و سياست ها و شرايط و امكانات خود نيازهاي امنيتي خاص دارد لازم است مديران كتابخانه ها با همكاري ساير كاركنان همه موارد امنيتي از جمله امنيت مجموعه ها و امنيت شبكه هاي كتابخانه و همچنين امنيت رواني رامورد توجه قرار دهند و در اين زمينه آموزشهاي لازم و ضروري به همه كارمندان داده شود و مراجعان را نيز با مقررات امنيتي هر قسمت از كتابخانه آشنا نمايند.


منابع
1. آستان قدس رضوي، كتابخانه مركزي اسناد، گزارش فعاليتهاي ساليانه كتابخانه آستان قدس رضوي و كتابخانه هاي وابسته در سال 1360. مشهد: كتابخانه مركزي آستان قدس رضوي، 1360.

2.كينان‌، استلا . فرهنگ فشرده كتابداري و اطلاع رساني. ترجمه‌ و تدوين‌ فاطمه‌ اسدي‌ گركاني. تهران‌: نشر كتابدار، ‏8‌‏7‌‏3‌‏1‌. ‌
3. استيپچويچ، الكساندر. كتاب در پويه تاريخ، ترجمه حميدرضا آژير و حميدرضا شيخي. مشهد: آستان قدس رضوي، 1373.
4. راولستاد، ماتيلد. «قفسه هاي باز و بسته در كتابخانه هاي تحقيقاتي» ترجمه شيرين صدر الحفاظي، نامه انجمن كتابداران ايران، دوره يازدهم، شماره سوم و چهارم (پاييز و زمستان 1357).
5. جوكار، طاهره. "مباني و اصول مديريت امنيت در كتابخانه ها" فصلنامه كتاب 59 (پاييز 1383).

منبع : پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (IRANDOC)

 

http://www.kanoon-ansar.ir/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/95-books/1312-amniyat-ketabkhaneh.html