شخصی

اصول و معیارهای حفاظت و ایمنی در ساختمانهای آرشیو

اسناد و مدارک مکتوب و غیر مکتوب که به عنوان میراث فرهنگی کشور محسوب می شوند، برای مصون ماندن از بلایای طبیعی و غیر طبیعی باید محیط ایمن داشته باشند.  ضروری است کتابداران و آرشیویستها که پاسبان این میراث گرانبها هستند،  برای حفاظت و سپردن آنها به نسلهای آینده بهترین شرایط محیطی را فراهم آورند.

مبحث ذیل تلخیصی است از مقاله آقای دکتر کیانی هفت لنگ در مورد حفاظت و ایمنی در آرشیوها که در دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی به چاپ رسیده است. مطالعه آن می تواند در ارزیابی وضعیت موجود ساختمانهای آرشیو ی و کتابخانه ای و یا در صورت تصمیم برای ساخت ساختمان جدید آرشیوی جهت پیش بینی نکات لازم موثر باشد.

ساختمان آرشیو.

در طرح و اجرای ساختمان آرشیو باید کارکردهای آرشیو را مدنظر داشت. این کارکردها عمومآ شامل موارد زیر است:

ویژگی‌های ساختمان آرشیو.

عوامل قابل توجه در زمینه مخازن ویژه و امن عبارتند از:

 الف) شرایط و وضعیت مناسب برای حفظ و نگهداری؛ ب) شرایط مطلوب کار برای کارمندان آرشیو؛ و ج) تسهیل شرایط دسترسی و دستیابی به منابع برای پژوهشگران و مراجعه‌کنندگان

محل ساختمان.

موارد زیر باید در نظر گرفته شود:

• انتخاب درست زمین
• وضعیت محیط زیست
• آفتابگیر بودن
• در مسیر باد قرار داشتن به‌منظور تهویه ساختمان
• میزان آلودگی محیط
• وجود برق فشار قوی
• دور بودن از تأسیسات نظامی، انبارهای مواد منفجره، تأسیسات هسته‌ای و شیمیایی
• بنا شدن در مجاورت مراکز فرهنگی و آموزشی
• ملاحظه پدیده‌های طبیعی(عدم انتخاب مناطقی که احتمال سیل، آبگرفتگی، زلزله، و طوفان در آن زیاد باشد و یا زمین‌هایی که امکان رانش، ریزش، و لغزش در آنها وجود دارد).
• خودداری از احداث ساختمان آرشیو در کنار رودخانه، دریاچه، دریا، و به‌طور کلی مناطق مرطوب
• خودداری از قرار دادن اسناد و مدارک در زیرزمین‌ها
• پیش‌بینی‌های لازم برای مقابله با پیامدهای جنگ و آمادگاه‌هایی برای انتقال و نگهداری منابع
• تهیه نسخه‌های پشتیبان از نسخه اصلی منابع

استحکام ساختمان.

• فلزی یا بتونی بودن سازه اصلی ساختمان آرشیو، به‌خصوص مخازن
• اتصال قفسه‌های حاوی مدارک به تیرآهن‌های عمودی در سازه‌های اسکلت فلزی
• عدم اتصال قفسه‌ها به کف اتاق‌ها در سازه‌های بتونی
• پوشیدن کف طبقات از صفحات بتن مسلح یکپارچه در سازه اسکلت فلزی برای جلوگیری از آسیب اسکلت ساختمان هنگام آتش سوزی
• داشتن مقاومت کافی مصالح به‌کار رفته در ساختمان در برابر آتش، رطوبت، سرما، حرارت، و خشکی

کنترل صدا و نور.                                                                          

• توجه به عایق‌سازی صوتی ساختمان آرشیو برای آرامش و سکوت
• استفاده از وسایل و تجهیزات مناسب آرشیو برای جلوگیری از انعکاس صوت‌های ناخواسته
• کاستن مساحت پنجره‌های ساختمان آرشیو برای کاهش اثرات مخرب نور طبیعی بر مدارک
• کاستن تعداد پنجره‌ها و سطوح شیشه‌ای برای جلوگیری از راکد ماندن هوا
• قرار نگرفتن مخازن مدارک و محوطه کار و اتاق‌های مطالعه در جهت شمال یا جنوب (زیرا در تابستان خطرِ به‌شدت گرم شدن مخازن وجود خواهد داشت).
• استفاده از شیشه‌های مخصوص برای کاهش نفوذ اشعه ماورای بنفش و مادون قرمز

شیشه زرد با سولفور کادمیوم نتایج رضایت بخشی دارد.

شیشه با رنگ سبز(اسناد کاغذی زیر شیشه‌های ذکر شده کمترین آسیب را دیده‌اند.)

کنترل دما و رطوبت.

• دشمنان قدیمی آرشیوها آب و هوای خشک و مرطوب

تاثیر رطوبت بر مدارک از دو جهت است(اول آنکه رطوبت در بافت کاغذ باعث نرمی آن و پخش جوهر می‌شود؛ دیگر آنکه رطوبت موجب رشد و تکثیر قارچ‌ها و تخریب مواد آلی کاغذها و نوشته‌ها می‌گردد. )

• ایجاد دیوارهای خارجی دو جداره با فضای خلاء در بین آنها برای جلوگیری از نفوذ رطوبت و آب و حرارت
• ایجاد فضای خالی بین سقف اتاق‌ها و تالارهای طبقه بالا و پشت‌بام و جز آن برای کنترل گرما و تغییرات دما
• عایق کردن پشت‌بام با یک لایه پشم شیشه برای محافظت در برابر گرما
• بهترین دما برای نگهداری مدارک پوستی و کاغذی ۱۸ درجه سانتیگراد، رطوبت نسبی ۵۵ درصد؛ برای ریزفیلم‌ها و عکس‌های سیاه و سفید ۱۲ درجه، رطوبت ۳۵ درصد؛ برای عکس‌ها و فیلم‌های رنگی ۵ درجه، رطوبت ۳۵درصد؛ و برای مدارک مغناطیسی ۱۸درجه، رطوبت ۴۰درصد است
• تجهیز مخازن‌ به دستگاه‌های ثبت دما و رطوبت

مقابله با آلودگی هوا.

هر ماده‌ای که بر عمر مدارک تأثیر منفی و مخرب بگذارد، آلودگی محسوب می‌شود. آلودگی ممکن است به‌صورت جامد، مایع، گاز، یا بخار باشد. آلودگی به هر علت که به‌وجود آید منجر به تجزیه مواد پلیمری از قبیل فیبر، کاغذ، چسب، پلاستیک، و امثال آنها می‌گردد

• کسب اطلاعات کافی درخصوص آلودگی محیط و منطقه قبل از احداث ساختمان
• انتخاب مناطقی برای احداث ساختمان که در مسیر بادهای ملایم قرار دارند.
• شناسایی آلوده کننده های مهم و تاثیر گذار بر مدارک

آلوده‌کننده‌های عمده عبارتند از: دود، گردوغبار معدنی، گردوغبار حاوی نمک (در کنار دریا)، سوخت بنزینی، اکسیژن، آب، دی‌اکسید گوگرد، اکسید نیتروژن، اُزُن، سولفید هیدروژن، آمونیاک، هیدروکربن‌ها، اسیدها، آلدئیدها، و پرواکسیدها (۶: ۱).

• استفاده از فیلترهای مناسب در ورودی‌ها برای جلوگیری از نفوذ گازها و گردوخاک و انواع آلودگی‌های هوا
• نصب تجهیزات مناسب و استاندارد مانند هواکش، تهویه مطبوع، و دستگاه‌های هواساز در داخل ساختمان برای رفع آلودگی‌های داخلی
• حفاظت مدارک در لفاف، پوشه، و جعبه‌های مناسب

حفاظت در برابر آتش.

• مناسب نبودن اسکلت فلزی به‌دلیل خطرات احتمالی آن در زمان وقوع آتش‌سوزی
• در صورت به‌کارگیری اسکلت فلزی، پوشاندن تیرآهن‌ها با مواد و رنگ‌های ضدآتش
• ساختن اسکلت بتونی ستون‌ها و کف‌ها از بتن مسلح
• عدم اتصال قفسه‌ها به کف اتاق‌ها برای احتیاط در مقابل آتش‌سوزی
• ساختن کف‌ها از صفحات سخت و یکپارچه  برای جریان پیدا نکردن آتش‌سوزی به طرف بالا
• تفکیک فضای مربوط به نگهداری مدارک و محل کار کارکنان برای جلوگیری از سرایت آتش به مخازن
• استفاده از دیوارها و درها و کف‌پوش‌های ضدحریق
• ساختن دیوار ضدآتش برای مقاومت در برابر خمیدگی و انحنا
• ساختن درهای ضد آتش برای ساختمان آرشیو (از دو تکه فولاد آب‌دیده تشکیل می‌شوند که لایه عایق گرما آنها را از یکدیگر جدا می‌کند. و در صورت وقوع حادثه حداقل یک‌ساعت در برابر گرما مقاومت می‌کنند)
• خودداری از ساخت تالارهای وسیع (وسعت هر تالار باید حداکثر ۲۰۰مترمربع باشد.)
• وجود دستگاه اعلام حریق
• تجهیز مخازن به دستگاه‌های آتش خاموش‌کن دستی علاوه بر دستگاه اطفاء حریق خودکار

تخصیص فضا.

• تفکیک مخازن از محل کار کارکنان
• قرار گرفتن مخازن در ساختمان‌های مرتفع در طبقات پایین و محل کار کارکنان و کارگاه‌ها در طبقات بالا