شخصی

بررسی منابع مرجع کتابخانه های دانشکده های پزشکی، مرکزی دانشگاه تهران و دانشگاه شهید بهشتی

                                                                                           تهیه کننده: چیمن مطری[1]

    چکیده: منابع مرجع از منابع اصلی در پیشبرد آموزش و پرورش به شمار می آیند  , نظر به اهمیت نقش منابع مرجع در خدمات اطلاع رسانی کتابخانه ها , بررسی و ارزیابی آنها به منظور تعیین نقاط قوت . ضعف مجموعه ها و امکان ارائه پیشنهادات اصلاحی ضروری به نظر می رسد . هدف این پژوهش بررسی منابع مرجع کتابخانه دانشگاه تهران و کتابخانه دانشگاه شهید بهشتی از نظر گرایش موضوعی مجموعه ها , نوع منابع مرجع موجود , روزآمد بودن منابع ,  نوع زبان و میزان  معرفی شدن  منابع در  سیاهه های هسته پزشکی مورد نظر بود در این پژوهش روش خاصی نداشتم  چون مقاله من مروری بوده و روش خاصی را لازم نداشته و فقط به خواندن و مرور اکتفا کردم . بررسی های پژوهش نشان داد که در منابع مرجع موجود توازن موضوعی وجود ندارد و بیشترین در صد منابع مرجع موجود در هر یک از کتابخانه ها متعلق به اطلس های پزشکی می باشد , منابع موجود در کتابخانه مرکزی شهید بهشتی روز آمدتر  بود, و میزان هماهنگی منابع مرجع کتابخانه های مورد بررسی با سیاهه های هسته مورد نظر, بسیار پایین بود .

    واژه های کلیدی : منابع مرجع , کتابخانه ها ,دانشکده های پزشکی و مرکزی , دانشگاه تهران , دانشگاه شهید بهشتی . 

مقدمه

    وجود منایع مرجع در دنیای کنونی که با انبوهی از اطلاعات و انتشارات مواجه هستیم , برای پیشبرد آموزش و پژوهش اهمیت بسیاری دارد.آموزش و پژوهش 2 کار کرد عمده دانشگاه به شمار می آیند.در تمامی مراحل انجام یک پژوهش استفاده از کتاب های مرجع ضروری است.این منابع ارزشمند,استفاده از دانش بشری را برای استفاده کننده گان آسان کرده اند و بخشی از نیازهای آموزشی و اطلاعاتی استادان,دانشجویان و دیگر اقشار جامعه را تامین می کند . رشد چشمگیر پذیرفته شده گان دانشگاه ها, افزایش رشته ها و مقاطع تحصیلی مختلف,افزایش تعداد کادر آموزشی دانشگاه ها و مؤسسات آموزشی عالی  کشور و نیز مراکز مؤسسات آموزشی و پژوهشی نیاز به وجود منابع مرجع جدید,.مفید و متناسب با نیاز جامعه استفاده کننده گان از کتابخانه های دانشگاهی را افزایش می دهد.

    رشد روز افزون انتشارات در دهه های  اخیر زمینه ظهور میلیون ها نوشته  نو و بدیع را در شاخه های گوناگون دانش بشری به ارمغان آورده است. تنها در زمینه منابع مرجع سالانه حدود 1500 تا 2000 عنوان کتاب در امریکا منتشر میگردد .بدیهی است هر کتابخانه ای سعی دارد با تقویت و گسترش مجموعه تحت پوشش اعتبار و حیثیت علمی و اموزشی خود را تعالی بخشیده و آنچه که مسلم است گردآوری همه مواد و منابع در یک مجموعه نه تنها ممکن نیست بلکه غیر عملی نیز به نظر می رسد,از طرفی رشد صعودی قیمت منابع,تنگناهای بودجه کتابخانه ها و همچنین نیاز روز افزون پژوهشگران و محققین پزشکی و علوم وابسته به اطلاعات جاری و آخرین یافته های علمی ایجاب میکند که مجموعه های کتابخانه را با استفاده از روش های تجربه شده بررسی نموده و با ارائه رهنمودهایی موجبات پویایی مجموعه ها و زمینه هماهنگ شدن آنها با شرایط جدید  و نیازهای آینده را فراهم ساخت  .

هدف و فایده تحقیق

   نقشه حیاتی کتابخانه ها به عنوان مرکز گرد آوری , نگهداری و اشاعه اطلاعات علمی و کانون تأمین امکانات تحقیق برای پژوهشگران به خوبی محرز می باشد و در واقع هدف نهایی فعالیت های  کتابخانه اعم از گرد آوری و آماده سازی و امانت  اشاعه اطلاعات است  و شاید بتوان گفت که مهمترین شاخص ارزیابی یک کتابخانه , میزان توفیق آن در ارائه اطلاعات است. اما ارائه اطلاعات دقیق و روزآمد نیاز مجموعه ای قوی و سازماندهی شده از منابع ,خصوصاً منابع مرجع است, منابع مرجع به دلیل وسعت دامنه اطلاعات و استفاده زیادی که از آنها می شود نسبت به سایر  مواد از اهمیت بیشتری برخوردارند. از طرفی هزینه تامین این منابع بسیار بالاست به طوری که بودجه های کلانی صرف خرید این منابع میگردد .با توجه به اهمیت مسائلی که مطرح گردید و همچنین نقش کلیدی منابع مرجع در خدمات اطلاع رسانی,این مجموعه ها از ابعاد گوناگون به منظور آگاهی از میزان روز آمد بودن, توازن موضوعی,هماهنگی با منابع معتبر و نوع منابع مرجع مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته اند .این پژوهش با هدف روشن کردن نقاط قوت و ضعف مجموعه های مورد بررسی از نظر جنبه های پیش گفته و نتایج آن میتواند بوسیله کتابخانه های بررسی شده در اصلاح وضعیت مجموعه مورد استفاده قرار گیرد ,همچنین این بررسی ها میتواند به عنوان بخشی از اطلاعات مورد نیاز در تصمیم گیری های بعدی کتابخانه  ها مورد استفاده قرار گیرد. این بررسی و تحقیقات مشابه آن میتواند زمینه را برای پایه گذاری  استاندارد هایی در ارزیابی مجموعه های مرجع کتابخانه ها فراهم سازد.

بحث

الف.مقایسه وضعیت منابع مرجع 3 کتابخانه از نظر گرایش موضوعی

   چگونگی توازن در مجموعه های مرجع 3 کتابخانه به گونه ای است که منابع مربوط به رده W یعنی حرفه پزشکی در 3 کتابخانه مورد برسی از بالاترین درصد در بین رده های دیگر برخوردارند.درصد مربوط به منابع در دانشگاه تهران 17 درصد و در کتابخانه مرکزی دانشگاه بهشتی بیشترین درصد به دو موضوع پزشکی کودکان و چشم پزشکی تعلق دارد (هر کدام 7.8 در صد)و پس از آن با اختلاف اندکی کتب رده W یعنی حرفه پزشکی قرار دارند که حدود 7 درصد از منابع کتابخانه را شامل می شوند . در این دانشگاه منابع موجود در رده w حرفه پزشکی در کتابخانه مرکزی   درصد این منابع در کتابخانه دانشکده پزشکی است.  

   کمترین درصد در کتابخانه های مرکزی و پزشکی مربوط به ردهWT  یعنی موضوع پزشکی سالمندان می باشد که در برخی از این کتابخانه ها هیچ منبعی در این زمینه وجود ندارد . در کتابخانه دانشگاه تهران کمترین درصد( 4/. درصد یعنی از هر کدام یک کتاب ) در زمینه های موضوعی روانپزشکی,مامایی, دندانپزشکی,بیمارستان ها و سایر تسهیلات بهداشتی و پرستاری می باشد. کمتر بودن کتب در این زمینه ها شاید به  این علت است که هریک از دانشکده های دندانپزشکی ,مامایی و پرستاری یا مراکز روانپزشکی وابسته به این دانشگاه خود کتابخانه های جداگانه دارند که کتب و منابع تخصصی مربوط  به این رشته ها در کتابخانه های مرکزی احساس نگردیده است(اعظمی ساردوئی , 1374: حقیقی,1372).

ب.مقایسه وضعیت منابع از بعد نوع مرجع

     وضعیت منابع از بعد نوع مرجع و نحوه توزیع آنها در کتابخانه های تحت مطالعه به گونه ای است که بیشترین در صد منابع در هریک از 3 کتابخانه مورد بررسی, متعلق به اطلس ها می باشد  به طوری که در کتابخانه های مرکزی بهشتی و تهران بیش از نیمی از کل منابع موجود این کتابخانه ها را اطلس پزشکی تشکیل داده اند . در کتابخانه های مرکزی بهشتی و پزشکی بهشتی پس از اطلس ها  بیشترین درصد به دستنامه ها و دستور نامه ها تعلق دارد .در کتابخانه پزشکی تهران پس از اطلس ها , سال نامه ها بیشترین درصد را به خود اختصاص داده اند(اعظمی ساردوئی , 1374: حقیقی,1372).

ج. مقایسه میزان روز آمد بودن منابع

      یکی از معیار های مهم در ارزیابی یک مجموعه روز آمد بودن منابع آن است .وضعیت منابع مرجع 3 کتابخانه بر حسب سال انتشار به این گونه است که اکثر منابع  کتابخانه مرکزی بهشتی (42درصد) مربوط به دوره زمانی 1990 تا1995 و در کتابخانه های پزشکی بهشتی و تهران بیشتر منابع به ترتیب (28.4 در صد و26در صد ) به سال های 1985 تا 1989  اختصاص دارد. از مقایسه درصد منابعی که  تاریخ انتشار آنها  بین سال های 1985 تا 1995 می باشد ملاحظه می شود که در حدود 80 درصد از منابع موجود در کتابخانه مرکزی بهشتی و حدود 51 درصد منابع کتابخانه پزشکی بهشتی متعلق به این دوره زمانی می باشد. بدین ترتیب می توان چنین  نتیجه گیری نمود که منابع موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه شهید بهشتی نسبت به 2 کتابخانه مورد بررسی دیگر روز آمد تر می باشند که این موضوع احتمالا به علت جدید الاحداث بودن  آن نسبت به کتابخانه های دیگر است زیرا این کتابخانه در سال های اخیر شروع به تهیه منابع و تشکیل مجموعه خود نموده است بنابراین متعلق بودن منابع این کتابخانه  به این ده ساله دور از انتظار نیست.

    مقایسه منابع مرجع از نظر سال انتشار و نوع منابع به این گونه است که مقایسه  درصد های مربوط به نتایج منتشره بین سال های 1985 تا 1995 بیانگر ان است که دستنامه ها با  59.1 درصد و اطلس ها با 55.5 درصد و واژه نامه ها با31.9  درصد به ترتیب روزآمد ترین  منابع در بین  انواع منابع مورد بررسی می باشند.

       مقایسه درصد های منابع برای سال های قبل از  1975 نشان می دهد تاریخ انتشار 58.7

در صد از کتابشناسی ها مربوط به  قبل از سال های 1975 می باشد و این منابع قدیمی ترین منابع در بین سایر منابع مورد بررسی هستند . در مجموع نتایج بررسی  شده نشان می دهد که بیش از 80 درصد منابع مربوط به قبل از سال های 1990 می باشند و کمتر از20 درصد منابع در فاصله زمانی 1990 تا 1995 قرار دارند(اعظمی ساردوئی , 1374: حقیقی,1372: نیازی,1373).

د.مقایسه  منابع مرجع 3 کتابخانه مورد مطالعه بر حسب زمان و نوع منابع مرجع

     مقایسه منابع مرجع برحسب زبان به کار رفته نشان می دهد که در هر 3 کتابخانه مورد بررسی اکثر منابع به زبان انگلیسی هستند,در واقع به جز کتابخانه پزشکی بهشتی که 88.5 در صد  منابع آن به زبان انگلیسی می باشد  در 2 کتابخانه مورد بررسی دیگر بیش از 94 درصد منابع به زبان انگلیسی  می باشند.

       کتابخانه پزشکی شهید بهشتی از نظر دارا بودن منابع منتشره به زبان فرانسه (10 درصد) در رتبه اول اهمیت قرار دارد و این درحالی است که در 2 کتابخانه دیگر درصد منابع موجود به زبان فرانسه کمتر از 4.5 درصد می باشد. به طور کلی چنانچه مشاهده میگردد منابع موجود در کتابخانه های مورد بررسی از نظر زبان دارای تنوع و گوناگونی نمی باشند.

     مقایسه ها نشان می دهد که به جز واژه نامه ها  که 78درصدآنها به زبان انگلیسی می باشند در مورد سایر منابع بیش از 90 درصد آنها به زبان انگلیسی می باشند. اگر چه فزونی منابع به زبان انگلیسی متاثر از اهمیتی است که در مراکز آموزشی کشور برای این زبان قائل هستند با این وجود نظر به پیشرفت دانش پزشکی در میان سایر ملل غیر انگلیسی, ضرورت استفاده از منابع به زبان های دیگر در مجموعه کتابخانه های دانشگاهی قابل توجه می باشد(اعظمی ساردوئی , 1374: حقیقی,1372).

ه.بررسی منابع مرجع کتابخانه های مورد بررسی و لیست های هسته و مقایسه منابع از نظر میزان معرفی شدن در کتاب شناسی ها

    لیست های هسته که در این مقاله در نظر گرفته شده اند شامل 4 لیست معتبر می باشند که عناوین و تعداد منابع معرفی شده در ابن لیست ها در جدول پایین آورده شده است(اعظمی ساردوئی , 1374: حقیقی,1372).

لیست منابع و تعداد منابع معرفی شده در آنها

    در این بررسی به مقایسه مجموعه های منابع مرجع کتابخانه های مورد مطالعه با لیست هسته پرداخته و میزان همپوشانی هریک از مجموعه ها با تک تک  لیست ها ی هسته نشان داده شده است.به دنبال این اقدام  تلاش دیگری به منظور تهیه لیستی مشترک از چهار لیست مورد نظر صورت گرفت , ابتدا چهار لیست هسته فوق در هم ادغام و سپس مجموعه های مورد مطالعه با لیست مشترک تهیه شده مقایسه گردید .بررسی ها نشان می دهد که کتابخانه دانشگاه تهران ,یک عنوان با این لیست هسته اشتراک دارد و میزان اشتراک 2 کتابخانه دیگر با این لیست صفر می باشد.بار دوم همین بررسی به منظور تهیه لیستی مشترک از سه لیست هسته فوق صورت گرفت , به گونه ای که چهار لیست هسته سه تا سه تا درهم ادغام شده و از هر یک, لیست مشترک استخراج گردیده و لیست های مشترک جدیدی تهیه گردید و لیست های مشترک با مجموعه ها مقایسه شدند . نتیجه بدست آمده چندان تفاوتی با نتایج بررسی اول نداشت. در آخر چهار لیست مورد نظر به صورت دوتایی در هم ادغام شده و تشکیل شش لیست هسته را دادند به منظور تعیین میزان همپوشانی,هر یک از این لیست های هسته به طور جدا گانه با تک تک مجموعه ها مقایسه گردید.اطلاعاتی که بدست آ مد همانند دو بررسی دیگر دلالت بر ضعیف بودن نتایج دارد . پایین بودن تعداد منابع مشترک کتابخانه ها با دو یا چند لیست,شاید به این علت است که هر یک  از مجموعه های مورد بررسی در انتخاب منابع  خود از یک لیست استفاده نموده اند. به طور کلی می توان چنین نتیجه گرفت که هر اندازه بر تعداد لیست های هسته افزوده می شود. تعداد عناوین مشترک مجموعه های مورد مطالعه با لیست های هسته کم می شود و به همان میزان که از تعداد لیست های هسته کاسته شود تعداد عناوین مشترک بالا می رود . لذا می توان چنین استنباط کرد که جهت محاسبه  میزان همپوشانی منابع موجود در مجموعه های مورد بررسی , نمی توان از چند لیست به صورت توأم استفاده کرد بلکه بایستی از لیست های هسته به صورت جداگانه استفاده شود.

    در این بررسی به مقایسه مجموعه منابع مرجع کتابخانه های مورد مطالعه با لیست هسته پرداخته و میزان همپوشانی هریک از مجموعه ها به طور جداگانه با لیست هسته مورد بررسی قرار گرفته است . بررسی ها بیانگر آن است که از مجموع 610 عنوان منابع معرفی شده در لیست "Brondon " کتابخانه پزشکی شهید  بهشتی با 22 عنوان (3.6  درصد) بیشترین تعداد کتاب را از این لیست دارد و کتابخانه مرکزی شهید بهشتی با (3.1درصد) در مرتبه بعدی قرار دارد . از مجموع 1302 عنوان منابع معرفی شده در لیست "who" کتابخانه پزشکی بهشتی با 29 عنوان(2.2 درصد) بیشترین درصد بیشترین درصد اشتراک را نسبت به این لیست در میان سایر کتابخانه ها دارا است.  از مجموع 305 عنوان منابع معرفی شده در کتابشناسی "sheehy" کتابخانه تهران با 19 عنوان (6.9) درصد بالاترین میزان همپوشانی را با لیست مزبور دارد.از مجموع 615عنوان منابع معرفی شده در لیست "walford" کتابخانه پزشکی بهشتی با 13 عنوان (2.1درصد) بالاترین میزان همپوشانی را با لیست مزبور دارد.به طور کلی چنانچه مشاهده می گردد میزان های  همپوشانی کتابخانه های مورد بررسی با چهار لیست هسته مورد نظر در این  مقاله بسیار پایین می باشد و این میزان ها اکثراً کمتر از  5 درصد می باشند.

خلاصه بحث و نتیجه گیری و پیشنهاد ها

    منایع مربوط به رده "W" (حرفه پزشکی) در هر 3 کتابخانه مورد بررسی بالا ترین درصد را دارند , رده "WT" (پزشکی سالمندان)کمترین منابع را در میان 2 کتابخانه مرکزی و پزشکی شهید بهشتی دارا می باشد, به طوری که در بعضی از کتابخانه ها هیچ منبعی در این زمینه وجود ندارد.در کتابخانه های دانشگاه تهران کمترین درصد در زمینه های موضوعی , روانپزشکی , مامایی , دندانپزشکی, بیمارستان ها و سایر تسهیلات بهداشتی و پرستاری می باشد.کم بودن کتب در این زمینه شاید به این علت است که هر یک از دانشکده های دندانپزشکی , مامایی و پرستاری یا مراکز روانپزشکی وابسته به این دانشگاه خود کتابخانه های جدا گانه دارند که کتب و منابع تخصصی مربوط به این رشته ها در کتابخانه های دانشکده ای موجود می باشند و  ضرورتی  به تهیه آنها در کتابخانه های مرکزی احساس نگردیده است. بیشترین درصد منابع در هر یک از 3 کتابخانه مورد بررسی متعلق به اطلس های پزشکی می باشد.از مقایسه درصد منابع انتشار یافته در فاصله سال های 1985  تا 1995 چنین استنباط می شود که منابع موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه  شهید بهشتی نسبت به 2 کتابخانه دیگر روز آمدتر می باشد, به طور کلی بیش از 80 درصد منابع مجموعه های  مورد بررسی مربوط به قبل از سال های 1990 و کمتر از 20 در صد آنها در فاصله سال های 1990 تا 1995 می باشند که این ساختار نشان دهنده قدیمی  بودن مرجع مجموعه های مورد بررسی می باشد. نیازی نیز در تحقیق خود قدیمی بودن مجموعه های مرجع جامعه مورد بررسی را مورد تایید قرار داده است به نحوی که 65 درصد  منابع مرجع تحقیق وی متعلق به سال های 1370 و ماقبل آن  است (نیازی ,1373).از مقایسه میزان هماهنگی منابع مرجع مجموعه های مورد مطالعه با لیست  های هسته نشان می دهد  که کتابخانه  پزشکی شهید بهشتی با 22 عنوان (3.6درصد) بیشترین عناوین  مشترک را با لیست "Brandon" دارد و همچنین با 29 عنوان (2.2درصد)نسبت به لیست "Who" از بیشترین همپوشانی برخوردار است و با لیست "walford" هم از بیشترین عناوین مشترک برخوردار است. همچنین کتابخانه تهران با 19 عنوان (6.9درصد) بالاترین میزان همپوشانی نسبت به لیست "sheehy" را دارا می باشد. به طور کلی میزان هماهنگی کتابخانه های مورد بررسی با هر چهار لیست هسته مورد نظر بسیار پایین است و این میزان ها اکثراً کمتر از 5 درصد می باشند . از بررسی های انجام گرفته چنین استنباط می شود که کتابخانه های مورد مطالعه در انتخاب عناوین مجموعه های تحت پوشش خود کمتر از لیست های هسته استفاده می نمایند, شاید بتوان گفت که دلیل نا هماهنگی به واسطه به کار بستن روش های نادرست و غیر اصولی در انتخاب منابع می باشد. بیش از 94 درصد منابع مرجع مجموعه های مورد بررسی به زبان انگیسی می باشد.

 پیشنهاد ها

   - مسئولان کتابخانه ها باید سعی کنند در مجموعه سازی برای تعادل میان موضوعات مختلف مجموعه ها اهمیت بیشتری قائل باشند.

     -کتابخانه های مورد بررسی در توسعه مجموعه و انتخاب منابع عناوین پیشنهادی لیست های هسته را مد نظر قرار دهند.

  -  تلاش برای تهیه مجموعه ای روز آمد باید به عنوان یک ضرورت مطرح با شد, البته با توجه  به مشکلات مربوط به تامین بودجه لازم , مسئولان کتابخانه های دانشگاهی باید به شیوه های مختلف مربوط به  استفاده مشترک از منابع محدود بیشتر بیندیشند.

منابع

1. حری , عباس 1356. مراجع و بهره گیری از آنها,تهران: مرکز اسناد فرهنگی آسیا.

 2. حقیقی , محمود 1372. ارزیابی مجموعه کتابخانه های دانشگاهی شهر تهران. فصلنامه پیام کتابخانه, سال سوم , شماره اول (بهار): 36-18 .

3. دیانی ,محمد حسین 1369.روش های تحقیق در کتابداری. تهران :مرکز نشر دانشگاهی .

4.نیازی , سیمین 1373. بررسی و ارزیابی  منابع مرجع اختصاصی  رشته های علوم پایه در کتابخانه های دانشکده های علوم تهران ، بهشتی، تربیت معلم . فصلنامه کتاب،دور هفتم،شماره سوم(پاییز).

5. اعظمی ساردوئی ,محمد 1374. ارزیابی مجموعه منابع مرجع کتابخانه های مرکزی و دانشکده های پزشکی دانشگاه های علوم پزشکی ایران , تهران , شهید بهشتی .نشریه پیام کتابخانه , سال دهم, شماره سوم : 38.