Journal of Librarianship مجله كتابداري Vol. 43, No. 49, Spring & Summer سال چهل و سوم، دفتر چهل و نهم 2009, PP.175-195 177- بهار و تابستان 1388 ،ص 195
بررسي ميزان تناسب مجموعه منابع اطلاعاتي كتابخانه مركزي دانشگاه علوم پزشكي همدان با نيازهاي جامعه استفادهكننده حسين وكيليمفرد vakili@umsha.ac.ir ؛ عضو هيأت علمي دانشگاه علوم پزشكي همدان محمدرضا اميري m.r.amiri@umsha.ac.ir ؛ عضو هيأت علمي دانشگاه علوم پزشكي همدان 89/1/ 88 تاريخ تصويب: 15 /8/ تاريخ دريافت: 20
چكيده
هدف: هدف اين تحقيق تعيين ميزان تناسب مجموعه منابع اطلاعاتي كتابخانه مركزي دانشگاه علوم پزشكي همدان با نيازهاي جامعه استفاده كننده است.
روش: در اين پژوهش از روش پيمايشي - توصيفي استفاده شده و ابزار گردآوري اطلاعات پرسشنامه است. جامعه پژوهش شامل كليه اعضاي استفاده كننده از كتابخانه مركزي دانشگاه علوم پزشكي همدان مي باشد، كه از بين آن ها يك نمونه آماري 345 نفري بصورت تصادفي جهت انجام پژوهش انتخاب شدند. 40 درصد مراجعه كنندگان به كتابخانه مركزي، / يافتهها: نتايج پژوهش نشان مي دهد كه 9 جهت دسترسي به منابع اطلاعاتي مورد نياز خود "اغلب اوقات" از اين كتابخانه استفاده مي 35 درصد جامعه استفاده كننده از كتابخانه مركزي دانشگاه ، ميزان تناسب كتابهاي / كنند. 1 فارسي موجود با نيازهاي اطلاعاتي خود را در حد "زياد" ارزيابي نموده اند.. مهمترين عواملي كه در افزايش تناسب بين مجموعه منابع اطلاعاتي و نيازهاي استفاده كنندگان كتابخانه موثر بودهاند عبارتند از: روزآمد بودن منابع، تهيه منابع در موضوعات مختلف، توجه به درخواستهاي استفاده كنندگان، تهيه راهنماي استفاده از منابع جديد و تهيه انواع منابع به شكل الكترونيك. واژههاي كليدي: دانشگاه علوم پزشكي همدان، كتابخانه مركزي، تناسب مجموعه، نيازهاي اطلاعاتي 176 ___________________________________كتابداري، دفتر چهل و نهم، بهار و تابستان 1388
مقدمه كتابخانههاي دانشگاهي به عنوان بخشي از نظام آموزش عالي، پايگاه اصلي ارائه اطلاعات مورد نياز اعضاي هيأت علمي و دانشجويان محسوب ميشوند و نقشي بسيار مهم در گردآوري و انتقال اطلاعات علمي ايفا ميكنند. سالانه حجم انبوهي از مدارك و اطلاعات، با صرف هزينههاي سنگين، گردآوري، آمادهسازي، سازماندهي و در پايگاههاي اطلاعاتي دستي و ماشيني ذخيره مي گردد و براي تهيه اين مدارك و اطلاعات، هزينه هاي ارز ي و ريالي زيادي صرف شده و هزينههاي مضاعفي نيز براي نگهداري و حفاظت از آنها منظور ميشود . از اي ن رو، فراهم كردن امكان دسترسي مستقيم كاربران به اطلاعات و تأكيد بر نيازهاي اطلاعاتي آنان، از مهمترين مسائلي است كه لازم است شالوده كتابخانهها و مراكز اطلاعرساني بر آن استوار گردد (گيلوري، 1374 ، ص 65 ). بنابراين، كتابخانهها و بهويژه كتابخانهها و مراكز اطلاعرساني دانشگا هي، به منظور تحقق اهداف و رسالتهاي خود ناگزير از داشتن مجموعهاي توانمند هستند كه بتوانند پاسخگوي نيازهاي جامعه استفادهكننده باشند. براي د اشتن چنين مجموعه اي، ميبايست كم و كيف مجموعه و خدمات ارائه شده مورد ارزيابي قرار گرفته و نقاط قوت و ضعف آن مشخص شود. بيان مسئله نقش كتابخانههاي دانشگاهي در فرآيند آموزش و پژوهش و ارتقا ي سطح علمي و فرهنگي جامعه دانشگاهي كاملاً شناخته شده است . اين كتابخانه ها ، پايگاه اصلي ارائه اطلاعات مورد نياز به مراجعين خود و به وي ژه دانشجو يان و اساتيد محسوب ميشوند. جامعه استفادهكننده كتابخانههاي دانشگاهي ، نيازهاي مختلفي دارند كه از آخرين انتشارات در زم ينه موضوعي و رشته علمي آنان گرفته تا منابع مختلف غير موضوعي براي پر كردن اوقات فراغت و ارتقاي سطح فرهنگي، اجتماعي و اطلاعاتي آنان را شامل ميشود. بنابراين، كتابخانهها و مراكز اطلاعرساني دانشگاهي براي ايفاي نقش خود ، بايد مجموعه اي متناسب با بررسي ميزان تناسب مجموعه منابع ..._________________________________________ 177
نيازهاي جامعه استفادهكننده خود داشته باشند و همواره مجموعه خود را با فراهم كردن منابع اطلاعاتي جديد، پويا كرده و رضايت جامعه استفاده كننده را فراهم نمايند. اما كتابخانهها و بهويژه كتابخانههاي دانشگاهي، از يك طرف با مشكلاتي از قبيل افزايش حجم انتشارات، كاهش بودجه، محدوديت فضا و روند رو به رشد قيمت منابع اطلاعاتي روبرو هستند و از طرف ديگر رفع نيازها و تأمين رضا يت استفادهكننده از كتابخانه و مركز اطلاعرساني محور اصلي وجودي آن واحد تلقي ميشود و همه تلاشها و سرمايهگذاريها براي احداث كتابخانه ها و مراكز اطلاعرساني و تهيه منابع مختلف، به منظور ارائه خدمات بهتر به مراجعه كنندگان است (مرادي مقدم، 1384 ). رانگاناتان به كتابخانهها به عنوان موجوداتي رشد يابنده، و به استفادهكنندگان به منزله هسته مركزي كليه فعالي تهاي كتابخانه اي مينگرد و بر اين اصل تأكيد ميكند كه همه تلاشها بايد در جهت برآوردن ني از .( استفادهكنندگان صورت پذيرد(ساها، 1373 هر چند پيشرفتهاي فناوري اطلاعات در جهت كاهش برخي از مشكلات فوقالذكر به مدد كتابخانهها آمدهاند، اما هنوز مشكلاتي نيز وجود دارند كه براي به حداقل رساندن اين مشكلات، بايد كتابخانهها و مراكز اطلاعرساني نيازهاي اطلاعاتي استفادهكنندگان و منابع علمي خود را همواره مورد بررسي قرار دهند تا منابع مورد نياز براي مطالعه، آموزش و پژوهش را فراهم نمايند(عبادالله عموقين، .(1380 كتابخانه مركزي دانشگاه علوم پزشكي همدان در مركز مجتمع دانشگاه قرار داشته و با توجه به عدم وجود كتابخانه در دانشكدههاي پزشكي و پي راپزشكي ، نقش مهمي در ارائه منابع و خدمات اطلاعاتي در دانشگاه ايفا مي نماي د. لذا با توجه به مطالب فوق و از آنجا كه هدف كتابخانه برآوردن انتظارات مراجعه - كنندگان است، پژوهش حاضر، ميزان تناسب مجموعه منابع كتابخانه مركزي دانشگاه علوم پزشكي همدان با نيازهاي جامعه استفادهكننده را بررسي مينمايد تا با مشخص شدن نظرات استفادهكنندگان و نقاط قوت و ضعف مجموعه در تأمين 178 ___________________________________كتابداري، دفتر چهل و نهم، بهار و تابستان 1388 نيازهاي اطلاعاتي آنان، برنامهريزي و اقدامات لازم براي رس يدن به وضع يت مطلوب صورت پذيرد. هدف و فايده پژوهش هدف اين پژوهش، تعيين مي زان تناسب مجموعه منابع اطلاعاتي كتابخانه مركزي دانشگاه علوم پزشكي همدان با نيازهاي جامعه استفادهكننده است . نتا يج اين تحقيق ميتواند با مشخص نمودن مي زان تناسب مجموعه منابع اطلاعا تي مذكور با نيازهاي استفادهكنندگان، مشخص نمودن نقاط قوت و ضعف مجموعه و تعيين نيازهاي استفاده كنندگان كتابخانه مركزي، برنامهريزان و مسئولان امر را در مصرف بهينه بودجه تخصيص يافته، تهيه و گردآوري منابع اطلاعاتي مناسب به منظور افزايش تناسب بين مجموعه منابع اطلاعاتي و نيازهاي استفادهكنندگان و ارائه خدمات مطلوبتر، ياري نمايد. روش و جامعه پژوهش در اين پژوهش از روش پيمايشي استفاده شده است. جامعه پژوهش شامل كليه اعضاي استفادهكننده از كتابخانه مركزي دانشگاه علوم پزشكي همدان است كه مجموعاً شامل 3440 نفر ميباشند كه از بين آنها با استفاده از نمونهگيري تصادفي، حجم نمونهاي معادل 345 نفر تعيين شد. ابزارگردآوري اطلاعات و روش تجزيه و تحليل براي جمعآوري دادهها، از پرسشنامهاي با 17 پرسش ( 14 پرسش بسته و 3 پرسش باز) استفاده شد. پرسشنامهها با مراجعه حضوري به كتابخانه و پس از توجيه پاسخدهندگان توزي ع و جمع آوري شدند . اطلاعات استخراج شده از و روش آمار توصيفي تجزي ه و SPSS پرسشنامهها با استفاده از نرم افزار آماري تحليل شده است. بررسي ميزان تناسب مجموعه منابع ..._________________________________________ 179 پرسشهاي پژوهش -1 جامعه مورد بررسي، چه ميزان از كتابخانه مركزي دانشگاه استفاده مي - نمايند؟ -2 افراد مورد بررسي، چه ميزان به هر ي ك از انواع منابع اطلاعاتي در كتابخانه مركزي نياز دارند؟ -3 افراد مورد بررسي، چه ميزان تنوع موضوعي منابع اطلاعاتي موجود در كتابخانه مركزي را متناسب با نيازهاي خود ميدانند؟ -4 منابع اطلاعاتي موجود در كتابخانه مركزي ، چه م ي زان پاسخگوي نيازهاي استفادهكنندگان ميباشند؟ -5 چه عواملي در افزايش تناسب بين منابع اطلاعاتي و نيازهاي جامعه استفادهكننده مؤثرند؟ كتابخانه مركزي دانشگاه علوم پزشكي همدان كتابخانه مركزي دانشگاه علوم پزشكي همدان در سال 1364 با تصويب قانون جداسازي دانشگاههاي علوم پزشكي از وزارت علوم ، تحقيقات و فن آوري، از كتابخانه دانشگاه بوعلي سيناي همدان منفك و با انتقال كتب و منابع علوم پزشكي به اين دانشگاه در فضايي به وسعت 2000 متر مربع و متشكل از بخش - هاي مختلف تأسيس و بهطور رسمي فعاليت خود را شروع كرده است. كتابخانه مركزي در مجتمع دانشگاه قرار داشته و با توجه به عدم وجود كتابخانه دانشكده- اي در دانشكدههاي پزشكي و پيراپزشكي، نقش بس يار مهمي در ارائه خدمات اطلاعاتي به استادان و دانشجو يان ايفا مي نماي د. در حال حاضر ، مجموعه كتابخانه به صورت باز اداره ميشود. مجموعه منابع كتابخانه با استفاده از سيستم ،(LC) و كتابخانه كنگره (NLM) ردهبندي كتابخانه ملي پزشكي امريكا فهرستنويسي و ردهبندي شده و اطلاعات منابع علمي با استفاده از نرم افزار جامع كتابخانهاي پارس آذرخش، ذخيره و قابل جستجو ميباشند. تا زمان انجام تحقيق حاضر، تعداد كل كتابهاي فارسي موجود در كتابخانه 29320 جلد، 180 ___________________________________كتابداري، دفتر چهل و نهم، بهار و تابستان 1388 تعداد كل كتابهاي لاتين 16224 جلد و تعداد كل كتابهاي مرجع 3607 جلد است. از سال 1386 ، مجلات فارسي صرفاً بهصورت الكترونيك و در قالب بانك اطلاعات نشريات فارسي كشور (فهرستگان) تهيه و از طريق شبكه در دسترس ميباشد. تعداد مجلات لاتين چاپي كتابخانه 82 عنوان و تعداد كل مجلات لات ين الكترونيك 5375 عنوان ميباشد كه در قالب كتابخانه ملي ديجيتال علوم پزشكي Elsevier, Blackwell, Ovid, و پايگاههاي اطلاعاتي مختلف از جمله قابل دسترس ميباشند. تعداد پاياننامه هاي موجود Proquest, MD Consult در كتابخانه 1877 عنوان، گزارش طرحهاي تحقيقاتي 473 عنوان و سي ديها و فيلمهاي آموزشي بيش از 920 عنوان ميباشند. پيشينه پژوهش در ايران ملكي نوجه دهي ( 1373 ) در تحقيق خود در خصوص بررسي نظرات دانشجويان در مورد خدمات كتابخانه هاي دانشگاه شه يد بهش تي، دريافت كه موارد مختلفي مانند روزآمد بودن نشريات، توان كتابخانه در ارتقاي سطح علم ي دانشجويان، تهيه كتب مورد نياز، دستيابي به منابع از طري ق مراجعه مستق يم به قفسه هاي كتابخانه و وجود نسخ متعدد از كتب توصيه شده توسط اساتيد در اكثر كتابخانه ها، رضايت خاطر دانشجويان را به همراه نداشته است. يكي از مهمتر ين پيشنهادهاي ارائه شده توسط دانشجويان، افزايش منابع علمي روزآمد بوده است. يافتههاي تحقيق منصور قناعي ( 1373 ) نشان داد كه بيشتر ين مي زان استفاده دانشجويان از مجموعههاي كتابخانه مركزي، مربوط به استفاده از مجلات علم ي و تخصصي داخلي است. بهكارگيري كتابداران متخصص و كادر قو ي، روزآمد كردن مجموعه و استفاده از تكنولوژي هاي جديد مانند كامپيوتر با توجه به ني از سيستم و امكانات موجود جهت افزايش استفاده از كتابخانه مركزي پيشنهاد شده است. صياميان ( 1378 ) دريافت كه ارتباط معناداري بين روزآمد بودن مجموعه منابع اطلاعاتي و گرايش بيشتر دانشجو يان در استفاده از آنها وجود دارد و جهت بررسي ميزان تناسب مجموعه منابع ..._________________________________________ 181 استفاده بهينه از نشريات و منابع پزشكي موجود و پا يگاه اطلاعاتي مدلا ين، برگزاري دورههاي آموزشي ضروري است. صفري راد ( 1379 ) در تحقيق خود در خصوص نيازهاي اطلاعاتي دانشجو يان تحصيلات تكميلي دانشگاه شيراز و نقش كتابخانه ها در تأمين اين نيازها، دريافت كه مهمترين عوامل عدم دسترس ي به اطلاعات ، محدود بودن ساعات كار كتابخانه ها، محدود بودن امكانات جهت دريافت اطلاعات از خارج و موجود نبودن منبع اطلاعاتي در كتابخانه مي باشد . دانشجو يان تحص يلات تكميل ي به منظور جستجوي اطلاعات از هر دو منبع چا پي و رايانه اي استفاده م ي كنند . همچنين، دانشجويان مورد بررسي، نقش كتابخانههاي دانشكدهها را از نظر تأ مين نيازهاي اطلاعاتي خود، بين متوسط و كم ارزيابي كردهاند. نتايج تحقيق عبادالله عموقين ( 1380 ) نشان داد كه مهمترين انگيزه و هدف پاسخگويان از جستجوي اطلاعات، انجام كارهاي پژوهشي، انتشار آثار علمي و انجام پروژه هاي درسي م يباشد. همچنين، يافته ها نشان داد كه در تأمين نيازهاي اطلاعاتي پاسخگويان، كتابخانه هاي دانشكده ها مهمترين نقش را دارند و پس از آن دانشجويان از كتابخانه مركزي دانشگاه جهت تأمين نيازهاي اطلاعاتي خود استفاده مي كنند. يافتههاي تحقيق قرباني ( 1380 ) نشان داد كه بين اولويت نيازهاي اطلاعاتي دانش آموزان و توانايي مجموعه منابع كتابخانه هاي دبيرستاني در برآوردن اين نيازها، همخواني وجود ندارد. پژوهش مراديمقدم ( 1384 ) نشان داد كه منابع اطلاعاتي موجود در كتابخانههاي دانشگاه شهيد چمران اهواز، با نيازهاي اطلاعاتي اعضاي هيأت علمي همخواني چنداني ندارد. ميزان همخواني در اكثر موارد "كم" و يا حداكثر "متوسط" بوده است و بنابراين منابع و خدمات كتابخانهها نتوانسته نيازهاي اطلاعاتي آنها را تأمين كند. يافتههاي پژوهش محمدي و دوستدار ( 1387 ) نيز حاكي از آن است كه كتابخانه مركزي دانشگاه امام صادق (ع) نتوانسته به بيش از 50 درصد نيازهاي 182 ___________________________________كتابداري، دفتر چهل و نهم، بهار و تابستان 1388 اطلاعاتي دانشجويان تحصيلات تكميلي پاسخ دهد. عواملي همچون بهروز نبودن منبع اطلاعاتي، محدوديت ساعات كار كتابخانه، عدم توجه به انتشارات علمي، عدم توجه به انتشارات الكترونيكي، عدم توجه به خواستهاي دانشجويان و ...، در اين امر دخيل بودهاند. پيشينه پژوهش در خارج از كشور در تحقيق مك كارتي 1 1995 ) موضوعات اثربخشي و كارآمدي منابع، دلايل ) رضايت يا نارضايتي استفاده از كتابخانه و عوامل مؤثر بر بهبود كارايي استفاده از منابع، مورد بررسي قرار گرفت. بر اساس يافتههاي پژوهش، 86 درصد دانشجويان ايجاد امكان دسترسي مستقيم به منابع و سيستم باز را توصيه نموده- اند. 1998 )، به بررسي بخش امانت كتابخانههاي دانشگاهي و نقش آنها در ) يانگ 2 تأمين نيازهاي اطلاعاتي استفادهكنندگان پرداخت. او بيان ميكند كه فقر مجموعه منابع اطلاعاتي و ناتواني آن در برآوردن نيازهاي مراجعان، عامل اصلي نارضايتي جامعه استفادهكننده ميباشد. 1999 ) نشان داد كه همه دانشجويان مورد بررسي، ) نتايج تحقيق موگان 3 صرفنظر از رشته تحصيلي، نسبت به آنچه كه انتظار ميرود از منابع محدودتري استفاده ميكنند. 2005 ) در مقاله خود ذكر ميكند كه ارزيابي مجموعه، در خصوص ) اجي 4 آنچه كه هست، آنچه كه مورد نياز است و حتي اينكه تا چه اندازه به اهداف مجموعهسازي دست يافتهايم، اطلاعات كاملي در اختيار كتابداران و اطلاعرسانان قرار ميدهد. بررسي مجموعه و تناسب آن با نيازهاي استفادهكنندگان ميتواند باعث مديريت مطلوب منابع مالي و انتخاب و تهيه شكل مناسب منابع اطلاعاتي شود. بررسي ميزان تناسب مجموعه منابع ..._________________________________________ 183 تجزيه و تحليل يافته هاي پژوهش در اين قسمت، يافتههاي استخراج شده از پرسشنا مههاي پژوهش در قالب جداول آماري ارائه و مورد بررسي قرار ميگيرند. 57 درصد استفاده كنندگان از كتابخانه / داده هاي جدول 1، نشان مي دهد كه 1 41 درصد استفاده كنندگان را مردان تشكيل مي / مركزي دانشگاه را زنان و 2 دهند. جدول 1: توزيع فراواني استفاده كنندگان از كتابخانه مركزي بر حسب جنسيت جنسيت تعداد درصد 57/1 زن 197 41/2 مرد 142 1/7 بي پاسخ 6 100 جمع 345 جدول 2 نشان ميدهد كه بيشترين درصد افراد استفادهكننده از كتابخانه 18 سال قرار دارند و پس از - 42 درصد) در محدوده سني 22 / مركزي دانشگاه ( 6 23 سال قرار دارند. - 22 درصد استفادهكنندگان نيز در محدوده سني 27 / آن، 3 جدول 2: توزيع فراواني استفادهكنندگان از كتابخانه مركزي بر حسب سن 74 درصد استفادهكنندگان از كتابخانه / دادههاي جدول 3 نشان ميدهد كه 2 12 درصد از استفادهكنندگان، عضو هيأت علمي و / مركزي دانشگاه دانشجو، 5 13/3 درصد از استفادهكنندگان را كارمندان و ساير موارد تشكيل ميدهند. گروه سني تعداد درصد 42/6 147 18 -22 22/3 77 23 -27 6/4 22 28 -32 10/1 35 33 -37 7 24 38 -42 4/7 43 به بالا 16 7 بي پاسخ 24 100 جمع 345 184 ___________________________________كتابداري، دفتر چهل و نهم، بهار و تابستان 1388 جدول 3: توزيع فراواني استفادهكنندگان از كتابخانه مركزي بر حسب وضعيت شغلي وضعيت شغلي تعداد درصد 74/2 دانشجو 256 12/5 عضو هياتعلمي 43 10/1 كارمند 35 3/2 ساير موارد 11 100 جمع 345 براي پاسخ به پرسش 1 پژوهش، جدول 4 تهيه شده است. اين جدول نشان مي- 40 درصد مراجعهكنندگان به كتابخانه مركزي، جهت دسترسي به منابع / دهد كه 9 30/ اطلاعاتي مورد نياز خود "اغلب اوقات" از اين كتابخانه استفاده ميكنند. 1 درصد افراد مورد بررسي نيز "گاهي" از كتابخانه مركزي استفاده مي كنند. جدول 4: توزيع فراواني ميزان استفاده از كتابخانه مركزي جهت دسترسي به منابع اطلاعاتي مورد نياز ميزان استفاده از كتابخانه مركزي تعداد درصد 16/5 هميشه 57 40/9 اغلب اوقات 141 30/1 گاهي 104 12/5 بندرت 43 100 جمع 345 در پاسخ به پرسش 2 پژوهش، جدول 5 تهيه شده است. اين جدول نشان 35 درصد استفادهكنندگان از كتابخانه مركزي دانشگاه، به / ميدهد كه نياز 9 34 درصد، نياز / كتابهاي فارسي موجود در اين كتابخانه، در حد "متوسط" و 5 37 درصد از استفاده- / خود را به كتابهاي فارسي در حد "زياد" دانستهاند. 4 كنندگان از كتابخانه مركزي دانشگاه، به كتابهاي انگليسي موجود در اين 36 درصد از پاسخدهندگان، به كتاب- / كتابخانه، به ميزان "متوسط" نياز دارند. 8 هاي مرجع و مجلات فارسي موجود كتابخانه مركزي، به ميزان "متوسط" نياز بررسي ميزان تناسب مجموعه منابع ..._________________________________________ 185 35 درصد از پاسخدهندگان، به مجلات انگليسي موجود در كتابخانه / دارند. 7 مركزي، در حد "متوسط" نياز دارند. 38 درصد از افراد مورد بررسي، به پايگاه - 31/ هاي اطلاعاتي، جهت كسب اطلاعات، به ميزان "متوسط" نياز دارند. 6 درصد از پاسخدهندگان نيز، به مجلات الكترونيك كتابخانه مركزي، در حد 35 درصد از پاسخدهندگان، به فيلمهاي موجود در / "متوسط" نياز دارند. 4 كتابخانه مركزي، به ميزان "بسيار كم" نياز دارند. جدول 5: توزيع فراواني ميزان نياز به هر يك از انواع منابع اطلاعاتي در كتابخانه مركزي دانشگاه ميزان نياز منابع اطلاعاتي بسيار زياد زياد متوسط كم بسيار كم بي پاسخ تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد 2/9 10 6/7 23 10/4 36 35/9 124 34/5 119 9/6 كتابهاي فارسي 33 7 24 11/6 40 17/4 60 37/4 129 22/3 77 4/3 كتابهاي انگليسي 15 5/8 20 6/4 22 14/5 50 36/8 127 28/7 99 7/8 كتابهاي مرجع 27 7/8 27 9/3 32 15/9 55 36/8 127 23/8 82 6/4 مجلات فارسي 22 10/4 36 17/4 60 17/1 59 35/7 123 17/4 60 2 مجلات انگليسي 7 13/3 46 15/1 52 25/8 89 27/5 95 13/3 46 4/9 طرحهاي تحقيقاتي 17 15/1 52 15/4 53 23/5 81 28/1 97 14/5 50 3/5 پاياننامهها 12 8/7 30 7/2 25 16/5 57 25/8 89 25/5 88 16/2 اينترنت 56 11/3 39 9/9 34 16/5 57 38 131 19/1 66 5/2 پايگاههاي اطلاعاتي 18 13/3 46 16/2 56 18/8 65 31/6 109 17/7 61 2/3 مجلات الكترونيك 8 15/4 53 19/1 66 25/5 88 26/1 90 9 31 4/6 كتاب هاي الكترونيك 16 15/1 52 24/6 85 20/9 72 26/4 91 11 38 2 ها 7 CD 16/8 58 35/4 122 18/8 65 22 76 6/7 23 0/3 فيلمها 1 41 درصد استفادهكنندگان از كتابخانه / دادههاي جدول 6 نشان ميدهد كه 7 مركزي دانشگاه، ميزان تناسب بين تنوع موضوعي كتابهاي فارسي موجود در 37 درصد از افراد مورد / كتابخانه و نيازهاي خود را، در حد "متوسط" ميدانند. 1 بررسي، ميزان تناسب بين تنوع موضوعي كتابهاي انگليسي موجود در كتابخانه 40 درصد از پاسخ- / و نيازهاي خود را، در حد "متوسط" ارزيابي نمودهاند. 6 دهندگان، ميزان تناسب بين تنوع موضوعي كتابهاي مرجع موجود و نيازهاي 186 ___________________________________كتابداري، دفتر چهل و نهم، بهار و تابستان 1388 43 درصد از استفاده- / 42 و 2 / خود را، در حد "متوسط" ميدانند. به ترتيب، 6 كنندگان، ميزان تناسب بين تنوع موضوعي مجلات فارسي و مجلات انگليسي 34/ موجود در كتابخانه و نيازهاي خود را، در حد "متوسط" ارزيابي نمودهاند. 2 درصد از افراد مورد بررسي، ميزان تناسب بين تنوع موضوعي پايگاههاي 30/ اطلاعاتي خريداري شده و نيازهاي خود را، در حد "متوسط" ميدانند. 4 هاي موجود در CD درصد از پاسخدهندگان، تناسب بين تنوع موضوعي 31 درصد نيز، ميزان / كتابخانه و نيازهاي خود را، به ميزان "متوسط" ميدانند. 3 تناسب بين تنوع موضوعي فيلمهاي موجود در كتابخانه و نيازهاي خود را، "بسيار كم" ميدانند. جدول 6 پاسخگوي سوال 3 پژوهش نيز ميباشد جدول 6: توزيع فراواني ميزان تناسب تنوع موضوعي منابع اطلاعاتي كتابخانه با نيازهاي استفادهكنندگان ميزان تناسب منابع اطلاعاتي بسيار زياد زياد متوسط كم بسيار كم بي پاسخ تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد 3/8 13 4/3 15 9 31 41/7 144 32/5 112 8/7 كتابهاي فارسي 30 5/5 19 10/4 36 19/4 67 37/1 128 22/3 77 5/2 كتابهاي انگليسي 18 4/9 17 5/5 19 13/3 46 40/6 140 26/4 91 9/3 كتابهاي مرجع 32 5/5 19 6/7 23 17/1 59 42/6 147 22 76 6/1 مجلات فارسي 21 8/1 28 12/8 44 15/7 54 43/2 149 17/4 60 2/9 مجلات انگليسي 10 10/1 35 15/4 53 22/6 78 34/2 118 14/2 49 3/5 پايگاههاي خريداري شده 12 13/9 48 20/9 72 24/6 85 30/4 105 8/1 28 2 ها 7 CD 15/4 53 31/3 108 27 93 19/4 67 6/1 21 0/9 فيلمها 3 35 درصد از استفادهكنندگان از كتابخانه / دادههاي جدول 7 نشان ميدهد كه 1 مركزي دانشگاه، ميزان پاسخگويي كتابهاي فارسي موجود به نيازهاي اطلاعاتي 42 درصد از استفادهكنندگان، ميزان / خود را در حد "زياد" ارزيابي نمودهاند. 3 پاسخگويي كتابهاي انگليسي موجود به نيازهاي خود را در حد "متوسط" 40 درصد نيز، ميزان پاسخگويي كتابهاي مرجع موجود به / ارزيابي نمودهاند. 3 32 درصد از جامعه مورد / نيازهاي خود را در حد "متوسط" ارزيابي نمودهاند. 5 بررسي، ميزان پاسخگويي مجلات فارسي موجود در كتابخانه مركزي به نيازهاي خود را در حد "متوسط" و 31 درصد نيز، ميزان پاسخگويي مجلات انگليسي بررسي ميزان تناسب مجموعه منابع ..._________________________________________ 187 موجود در كتابخانه به نيازهاي خود را در حد "متوسط" ارزيابي كردهاند. به 36 درصد از افراد مورد بررسي، ميزان پاسخگويي / 31 درصد و 8 / ترتيب، 9 گزارش طرحهاي تحقيقاتي و پاياننامههاي موجود در كتابخانه مركزي را به 31 درصد از جامعه مورد بررسي / نيازهاي خود، در حد "كم" ارزيابي نمودهاند. 3 نيز، ميزان پاسخگويي شبكه اينترنت دانشگاه به نيازهاي خود را در حد "متوسط" ارزيابي نمودهاند. 29 درصد از پاسخدهندگان، ميزان پاسخگويي پايگاههاي اطلاعاتي خريداري شده توسط دانشگاه را به نيازهاي خود در حد 36 درصد از افراد مورد / "متوسط" ارزيابي نمودهاند. به ترتيب، 31 درصد و 5 ها و فيلمهاي موجود در كتابخانه مركزي به CD بررسي، ميزان پاسخگويي نيازهاي خود را در حد "بسيار كم" ارزيابي نمودهاند. جدول 7 پاسخگوي سوال 4 پژوهش نيز ميباشد. جدول 7: توزيع فراواني ميزان پاسخگويي انواع منابع اطلاعاتي مورد بررسي به نيازهاي استفاده كنندگان ميزان تناسب منابع اطلاعاتي بسيار زياد زياد متوسط كم بسيار كم بي پاسخ تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد 4/6 16 3/8 13 13/9 48 32/2 111 35/1 121 10/4 كتابهاي فارسي 36 7 24 10/1 35 18/8 65 42/3 146 17/4 60 4/3 كتابهاي انگليسي 15 6/7 23 6/4 22 15/9 55 40/3 139 24/6 85 6/1 كتابهاي مرجع 21 9/6 33 7/8 27 23/5 81 32/5 112 19/7 68 7 مجلات فارسي 24 10/7 37 13/6 47 25/8 89 31 107 16/8 58 2 مجلات انگليسي 7 12/8 44 14/5 50 31/9 110 29 100 9/9 34 2 طرحهاي تحقيقاتي 7 13/6 47 14/2 49 36/8 127 25/2 87 7/2 25 2/9 پاياننامهها 10 9/3 32 12/5 43 16/2 56 31/3 108 21/2 73 9/6 اينترنت 33 11/3 39 22 76 19/4 67 29 100 15/7 54 2/6 پايگاههاي اطلاعاتي خريداري شده 9 13/9 48 31 107 27/5 95 20 69 6/1 21 1/4 ها 5 CD 17/1 59 36/5 126 27/5 95 13/6 47 4/9 17 0/3 فيلمها 1 جهت پاسخگويي به پرسش 5 پژوهش، جدول 8 تهيه شده است. اين جدول 77 درصد از استفادهكنندگان از كتابخانه مركزي، "روزآمد بودن / نشان ميهد كه 7 منابع" را از عوامل مؤثر در افزايش تناسب بين منابع و نيازهاي اطلاعاتي خود 58 درصد از افراد مورد بررسي نيز "تهيه منابع در موضوعات / دانستهاند. 3 188 ___________________________________كتابداري، دفتر چهل و نهم، بهار و تابستان 1388 مختلف" را در افزايش تناسب بين منابع و نيازهاي اطلاعاتي خود مؤثر دانسته - 5 درصد پاسخدهندگان نيز "ساير موارد" را انتخاب نمودهاند كه در اين / ند. 5 خصوص، عواملي چون راهنمايي پرسنل كتابخانه و تهيه و ارائه ليست منابع جديد تهيه شده را ذكر كردهاند. جدول 8: توزيع فراواني عوامل مؤثر در افزايش تناسب بين منابع اطلاعاتي با نيازهاي استفادهكنندگان عوامل مؤثر در افزايش تناسب بين منابع اطلاعاتي و نيازهاي استفادهكنندگان تعداد * درصد * 77/7 روزآمد بودن منابع 268 58/3 تهيه منابع در موضوعات مختلف 201 26/4 تهيه انواع منابع به شكل الكترونيك 91 53/6 افزايش دسترسي به اينترنت 185 44/1 تهيه راهنماي استفاده از منابع جديد 152 46/7 توجه به درخواستهاي استفادهكنندگان 161 5/5 ساير موارد 19 * پاسخدهندگان مجاز بودهاند بيش از يك گزينه را انتخاب نمايند. نتيجهگيري خدمات كتابخانهها و مراكز اطلاعرساني، ارتباط نزديك و تنگاتنگي با جامعه استفادهكننده از آنها دارند به عبارت ديگر كه اهميت وجود اين گونه مراكز، به خدمات آنها و ميزان پاسخگويي به نيازهاي اطلاعاتي مراجعان و رضايت آنان وابسته است. در واقع، چكيده و عصاره تمامي خدمات كتابخانهها و مراكز اطلاعرساني، عرضه اطلاعات به جامعه استفادهكننده است. بررسي و بازنگري در مجموعه منابع اطلاعاتي و اهميت دادن به نظرات و خواستههاي استفادهكنندگان، اصل مهم هر نظام اطلاعرساني موفق به شمار مي- آيند و هر كتابخانه و مركز اطلاعرساني بدون در نظر گرفتن نقش استفادهكننده، نميتواند رسالت خود را به نحو كامل به انجام برساند. نظام اطلاعاتي با هدف نهايي برآورده ساختن نيازهاي استفادهكنندگان، سازمان مييابد و تمامي فعاليت- بررسي ميزان تناسب مجموعه منابع ..._________________________________________ 189 هاي آن اعم از خدمات، دستاوردها و مجموعه عملكردها، در جهت رسيدن به اين هدف صورت ميگيرد. كتابخانه دانشگاهي، بهويژه كتابخانه مركزي دانشگاه، به عنوان مهمترين منبع اطلاعاتي آموزشي و پژوهشي جامعه علمي خود، بايد مجموعهاي متوازن، سازمانيافته و جامع در رشتههاي مربوط و هماهنگ با اهداف و برنامههاي دانشگاه فراهم آورد. اين مجموعه بايد حاوي تازهترين اطلاعات و مدارك موجود در اشكال مختلف چاپي يا غير چاپي باشد. با بررسي نظرات و ديدگاههاي استفادهكنندگان در خصوص تناسب مجموعه با نيازهاي اطلاعاتي آنان، بهويژه در كتابخانههاي دانشگاهي، ميتوان نقاط قوت و ضعف را مشخص نمود و مجموعهاي مناسب و نزديك به معيارهاي علمي پذيرفته شده، تدارك ديد و گام مهمي در راستاي تحقق اهداف علمي، آموزشي و پژوهشي برداشت. پژوهش حاضر تلاشي در اين راستا ميباشد. در ذيل به بررسي خلاصه نتايج پژوهش ميپردازيم: 42/6 درصد افراد استفادهكننده از كتابخانه مركزي دانشگاه، در محدوده سني 57 درصد استفادهكنندگان از كتابخانه مركزي دانشگاه / 18-22 سال قرار دارند. 1 74 درصد / 41 درصد استفادهكنندگان را مردان تشكيل مي دهند. 2 / را زنان و 2 12 درصد استفاده- / استفادهكنندگان از كتابخانه مركزي دانشگاه، دانشجو و 5 كنندگان نيز عضو هيأت علمي دانشگاه ميباشند. اين امر نشانگر لزوم توجه بيشتر به تهيه متون درسي، آموزشي و ساير منابع مورد نياز دانشجويان در رشته - هاي مختلف مي باشد. 40 درصد مراجعهكنندگان / در پاسخ به پرسش 1 پژوهش، ميتوان گفت كه 9 به كتابخانه مركزي، جهت دسترسي به منابع اطلاعاتي مورد نياز خود "اغلب 30 درصد افراد مورد بررسي نيز / اوقات" از اين كتابخانه استفاده ميكنند. 1 "گاهي" از كتابخانه مركزي استفاده ميكنند. بطور كلي، ميتوان گفت ضرورت توجه و برنامهريزي به منظور سوق دادن استفادهكنندگان و بهويژه دانشجويان به مراجعه به كتابخانه و استفاده بيشتر از منابع آن، كاملاً محسوس ميباشد. 190 ___________________________________كتابداري، دفتر چهل و نهم، بهار و تابستان 1388 37/ 35 درصد، 4 / در پاسخ به پرسش 2 پژوهش، ميتوان گفت كه به ترتيب، 9 35 درصد و 38 درصد استفادهكنندگان از كتابخانه / 36 درصد، 7 / درصد، 8 مركزي دانشگاه، به كتابهاي فارسي ، كتاب هاي انگل يسي، مجلات فارسي، مجلات انگليسي و پايگاههاي اطلاعاتي موجود در اين كتابخانه، در حد "متوسط" نياز دارند. در خصوص ساير منابع ني ز، مي زان ني از بيشتر ين درصد استفادهكنندگان در حد متوسط و كم ميباشد. طبق به نظر اجي ( 2005 )، فقر مجموعه منابع اطلاعاتي و ناتواني آن در برآوردن نيازهاي مراجعان، عامل اصلي نارضايتي و استفاده كم مراجعان ميباشد. علت اصلي نتيجهگيري فوق را نيز مي- توان عدم توجه كافي به درخواستها و نظرات استفادهكنندگان در مجموعهسازي دانست. 41 درصد استفاده كنندگان از / در پاسخ به پرسش 3 پژوهش، ميتوان گفت 7 كتابخانه مركزي دانشگاه، ميزان تناسب بين تنوع موضوعي كتاب هاي فارسي موجود در اين كتابخانه با نيازهاي خود را، در حد "متوسط" ميدانند. به ترتي ب، 34 درصد از افراد مورد بررسي، / 43 درصد و 2 / 42 درصد، 2 / 37/1 درصد، 6 ميزان تناسب بين تنوع موضوعي كتابهاي انگليسي، مجلات فارسي، مجلات انگليسي و پايگاههاي اطلاعاتي خر ي داري شده با نيازهاي خود ر ا، در حد "متوسط" ارزيابي نمودند. بطور كلي، در تمامي انواع منابع اطلاعاتي ، بيشتر ين درصد استفادهكنندگان، مي زان تناسب ب ين تنوع موضوعي منابع اطلاعاتي و ارزي ابي نموده اند كه ا ي ن امر ، نيازمند « كم » و يا « متوسط » ، نيازهاي خود را بازنگري در امر مجموعهسازي منابع كتابخانه مركزي دانشگاه و تهيه منابع جدي د و متنوعتر در موضوعات مختلف مورد نياز و توجه به نظرات استفادهكنندگان به منظور افزايش ميزان تناسب بين منابع اطلاعاتي و نيازهاي مراجعان و پاسخگويي به نيازهاي آنان ميباشد. 35 درصد جامعه استفاده - / در پاسخ به پرسش 4 پژوهش، ميتوان گفت كه 1 كننده از كتابخانه مركزي دانشگاه، ميزان پاسخگويي كتابهاي فارسي موجود به 42/ نيازهاي اطلاعاتي خود را در حد "زي اد" ارزي ابي نموده اند . به تر تي ب، 3 بررسي ميزان تناسب مجموعه منابع ..._________________________________________ 191 32 درصد، 31 درصد و 29 درصد از استفادهكنندگان كتابخانه مركزي ، / درصد، 5 ميزان پاسخگويي كتابهاي انگليسي، مجلات فارسي، مجلات انگليسي و پايگاه- هاي اطلاعاتي موجود به نيازهاي خود را در حد "متوسط " ارزي ابي نموده اند . بطور كلي، در تمامي انواع منابع اطلاعاتي، به استثناي كتابهاي فارسي، بيشترين درصد استفادهكنندگان، ميزان پاسخگويي منابع اطلاعاتي به نيازهاي خود را، ارزيابي نموده اند . صفر ي( 1379 )، مرادي مقدم ( 1384 ) و « كم » و يا « متوسط » محمدي و دوستدار ( 1387 ) نيز در پژوهشهاي خود به نتا يج مشابهي دست يافتهاند. 77 درصد از جامعه / در پاسخ به پرسش 5 پژوهش، مي توان گفت كه 7 استفادهكننده از كتابخانه مركزي دانشگاه، "روزآمد بودن منابع" را از عوامل مؤ ثر در افزايش تناسب بين منابع و نيازهاي اطلاعاتي خود دانسته اند . سپس ، سا ير عوامل از جمله: تهيه منابع در موضوعات مختلف، افزايش دسترسي به اينترنت و توجه به درخواستهاي استفادهكنندگان در افزايش تناسب بين منابع و نيازهاي اطلاعاتي مؤثر ميباشند . ملكي نوجه دهي ( 1373 )، منصور قناعي ( 1373 ) و محمدي و دوستدار ( 1387 ) نيز در پ ژوهش خود، بر عوامل ياد شده در بالا و همچنين دريافت نظرات دانشجويان و اساتيد در تهيه منابع كتابخانه تأكيد نموده- اند. دقت و توجه به اين عوامل، ضمن افزايش ميزان تناسب بين مجموعه منابع و نيازهاي اطلاعاتي، باعث افزايش ميزان رضايت استفادهكنندگان و استفاده بهينه از منابع اطلاعاتي كتابخانه خواهد شد و اين به معني تحقق اهدافي است كه همه كتابخانهها و مراكز اطلاعرساني به دنبال آن هستند. پيشنهادها 1. ارزيابي مجموعه منابع اطلاعاتي در فواصل دورهاي به منظور بهرهگيري حداكثر از بودجه موجود و تهيه منابع اطلاعاتي متناسب با نياز استفادهكننده؛ 2. تهيه كتابها، مجلات، پايگاههاي اطلاعاتي و ساير منابع علمي در همه رشته- هاي موجود در دانشگاه و متنوع بودن منابع اطلاعاتي؛ 192 ___________________________________كتابداري، دفتر چهل و نهم، بهار و تابستان 1388 3. استفاده از نظرات جامعه استفادهكننده (اعضاي هيأت علمي، دانشجويان، محققان، كارشناسان و ... ) در زمينه ارزيابي و خريد انواع منابع اطلاعاتي علمي. 4. افزايش امكانات استفاده از اينترنت و پايگاههاي اطلاعاتي علمي در كتابخانه مركزي دانشگاه؛ 5. تهيه و ارائه منابعي كه شكل الكترونيكي آنها وجود دارد يا در دسترس است به شكل الكترونيك، از قبيل مجلات الكترونيك، كتابهاي الكترونيك و پايگاه- هاي اطلاعاتي مختلف. 6. بازبيني و حذف هر ساله منابع قديمي، فرسوده و بلااستفاده و تهيه منابع اطلاعاتي روزآمد و پراستفاده جهت غنيسازي و افزايش كارايي مجموعه. 7. استفاده از فارغالتحصيلان مجرب كتابداري و اطلاعرساني پزشكي در كليه بخشهاي كتابخانه مركزي دانشگاه. 8. راهنمايي مراجعان و استفادهكنندگان از كتابخانه مركزي دانشگاه در خصوص يافتن و استفاده از منابع كتابخانه مركزي، به وسيله تهيه بروشورها و راهنماها و همچنين راهنمايي كتابدار و اطلاعرسان. پينوشتها 1. Mc Carthy 2. Young 3. Maughan 4. Agee منابع .114-105 :(12) ساها، كارنا ( 1373 ). بررسي رفتار استفادهكنندگان. فصلنامه پيام كتابخانه، 4 صفري راد، فاطمه ( 1379 ). بررسي نيازهاي اطلاعاتي دانشجويان تحصيلات تكميلي دانشگاه شيراز و نقش كتابخانه ها در تأمين اين نيازها. پاياننامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاعرساني، دانشگاه شيراز. صياميان، حسن ( 1378 ). بررسي ميزان علاقمندي و استفاده دانشجويان از كتابخانههاي دانشكدهاي .74-69 :(4) دانشگاه علوم پزشكي مازندران (ساري). فصلنامه كتاب، 10 عبادالله عموقين، جعفر ( 1380 ). بررسي نيازهاي دانشجويان تحصيلات تكميلي دانشگاه تبريز به منابع اطلاعاتي و نقش كتابخانه هاي دانشگاه در تأمين آن نيازها. پاياننامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاعرساني، دانشگاه شيراز. بررسي ميزان تناسب مجموعه منابع ..._________________________________________ 193 قرباني، ولي ( 1380 ). بررسي نيازهاي اطلاعاتي دانش آموزان دبيرستاني شهر مشهد و ارزيابي توانايي .44-27 :(1) مجموعه كتابخانهها در برآوردن اين نيازها. فصلنامه كتابداري و اطلاع رساني، 4 .85-69 :( 3 و 4 ) گيلوري، عباس ( 1374 ). اطلاعرساني و تغيير خدمات مرجع. فصلنامه كتاب، 6 محمدي، كورش؛ دوستدار، يحيي ( 1387 ). نقش كتابخانه مركزي دانشگاه امام صادق (ع) در تأمين .202-175 ،(48) نيازهاي اطلاعاتي دانشجويان تحصيلات تكميلي آن دانشگاه. كتابداري، 42 مرادي مقدم، حسين ( 1384 ). بررسي ميزان رضايت از كتابخانههاي مركزي دانشگاه شهيد چمران و .158-145 :(1) علوم پزشكي اهواز. فصلنامه كتاب، 16 ملكي نوجه دهي، مجيد ( 1373 ). بررسي نظرات دانشجويان در مورد خدمات كتابخانه هاي دانشگاه 73 . پاياننامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع- - شهيد بهشتي در نيمسال دوم تحصيلي 72 رساني، دانشگاه تهران. منصورقناعي، جمشيد ( 1373 ). بررسي نظرات دانشجويان كارشناسي ارشد و دكتري درباره دلايل و چگونگي استفاده از كتابخانه مركزي دانشگاههاي تربيت مدرس، تهران و شهيد بهشتي. پايان- نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاعرساني، دانشگاه تهران. References Agee, J. (2005). Collection evaluation: A foundation for collection development. Collection Building, 24(3):92-95. Mc Carthy, C.A. (1995). Student perceived effectiveness using the university library. College and research libraries, 56(3):120-128. Maughan, P. (1999). Library Resources and Services: A Cross-Disciplinary Survey of Faculty and Graduate student use and satisfaction. The journal of Academic Librarianship, 25(5):345-366. Young, B. (1998). Circulation service- is it meeting the user’s needs? The journal of academic librarianship, 2(3):120-128
