تهیه کننده:یدالله صحنه

 چكيده :

دراين مقاله سعي شده است به خلاصه ونمونه هايي از برجستگي هاي هنر ي به كاررفته درتاريخ بيهقي پرداخته شود.برجستگي هاي هنري يا هنرهاي برجسته درتاريخ بيهقي بسيار وسيع است وبا وجود منابع بسيار پراكنده ازاين موضوع دراين مقاله به حدّاقل قناعت شده است.درحدّ توان به كمك منابع ودرك ودريافت شخصي به مواردي ازبرجستگي هاي هنري تاريخ بيهقي  از جمله :برجستگي هاي زباني وادبي، ويژگي شعر گونه بودن ،ويژگي داستان گونه بودن ، هنر دربيان توصيفات صحنه ها  و خلاصه، آن چه كه باهنرورزي تمام باعث برانگیخته شدن احساسات مخاطبانش شودوبتواند با آنها ارتباط وپيوند معنوي برقرار كند، به صورت مختصربيان  شده است.در تاريخ بيهقي عوامل زيادي روي خواننده تأثير گذار هستند كه جزءبزرگ ترين هنرهاي بيهقي است وهمين خصوصيات باعث شده تا اين كتاب اززيباترين وجذاب ترين نثرزبان فارسي محسوب شود.

كليدواژه ها:

صورخيال، توصيف ، هنرنويسندگي ، احساس وعاطفه

مقدمه

درتعريف هنر مي توان گفت: هنر، انتقال عواطف و احساسات هنرمند به انسان است. هنرمندان چیره‌دست، قادر بوده‌اند در آثارشان، عواطف و تجربیات خود را به صورتی آشکار کنند که باعث برانگیخته شدن احساسات مخاطب شود و با ایجاد عواطف مشترک با مخاطبان، ارتباط و پیوندی معنوی برقرار کنند. هنرمندان، با خلق آثار بدیع، آنچه را که افراد عادی از درک آن عاجز بوده‌اند، برای همگان، قابل فهم کرده‌اند. عکاسی، نقّاشی، مجسّمه‌سازی، آهنگ‌سازی، فیلم‌سازی، تئاتر، معماری، طرّاحی، کاریکاتور و...، امروزه دیگر از بخش‌های ثابت و جذّاب زندگی جوامع انسانی شمرده می‌شوند.تولستوی می‌گوید: هنر، یک فعّالیت انسانی است و مقصدش انتقال عالی‌ترین و بهترین احساساتی است که انسان‌ها بدانها دست یافته‌اند».( آشنایی با نقد ادبی، ص25)

زمانی در دنیای غرب، بحث جنجال‌برانگیز آیا زیبایی، جزء ذات هنر است یا خیر؟»، مطرح شد. عدّه‌ای معتقد بودند که اساساً هنر، تجربه زیباشناختی بشر از جهان است و برخی دیگر، بر این باور بودند که هنر، تجربه‌ای از زیبایی‌ها و زشتی‌های جهان است. امّا باید در نظر داشت اگر هنر، تنها وسیله‌ای برای کسب لذّت و نشان دادن زیبایی باشد، بسیاری از آثار هنری ارزشمند ـ‌که به عنوان نمونه، فقر و تبعیض یا جنگ و مرگ و آوارگی را به تصویر می‌کشندـ، از دایره هنر، خارج خواهند شد.گروهی دیگر از پیروان اخلاق، هنر را وسیله‌ای برای ارتقای کمالات بشر و کسب فضیلت و معنویت والای انسانی دانسته‌اند. به گفته لئو تولستوی: هنر، صرفاً تولید آثار دلپذیر نیست. مهم‌تر از همه، لذّت نیست؛ بلکه وسیله ارتباط انسان‌هاست برای دوام حیات بشر و برای سیر به سوی سعادت فرد و جامعه انسانی. پس ضروری و لازم است؛ زیرا افراد بشر را با برانگیختن احساساتی یکسان، به یکدیگر پیوند می‌دهد». هنرمند، با ذهن پویای خویش، آثاری تازه می‌آفریند تا دریچه‌ای از دنیایی متفاوت را در مقابل چشم بینندگان بگشاید. هر جامعه‌ای می‌تواند از طریق بهره‌گیری از هنر خوب و سالم، با وجود تفاوت‌های زبانی و فرهنگی، با همه مردم دنیا و در همه زمان‌ها، ارتباط و پیوند برقرار کند و با زبان هنر ـ که زبان مشترک و قابل فهم همگان است‌ـ، به زندگی در جهان هستی‌ـ که جلوه‌ای از ذات حق است‌ـ، معنا و مفهومی عمیق ببخشد.(معنی هنر1358،ص ۴ )

بي گمان براي ابراز يك پديده هنري استعداد هنري لازم است كه بتواند با جولان قلم درميدان نويسندگي ويژگي هاي برجسته اي را پديد آورد.بيهقي نيز ازجمله كساني بود كه آثارش داراي برجستگي هاي هنري بوده واثراورا ازديگر آثار جدا مي نمايد. آنچه اورابه مقام رفيع دبيري دردستگاه  رسانده شخصيت وارجمندي وقلم تواناي  او درپيشگاه بزرگان بوده است كه اينهمه مورد لطف ومرحمت آنها بوده واورا نوازش مي كنند ولايق انتصاب درشغل دبيري مي دانند.دراين قسمت به اهميت شغل دبيري مي پردازم كه بي گمان براي رسيدن به آن ارزشي هنري لازم بوده است.

هنردبيري بيهقی 

سبك نگارش وروش نويسندگي وهنرمندي هاي بيهقي در اين خصوص يكي از ويژگي هاي كتاب اوست شغل دبيري درروزگار اوازجمله پيشه هاي ارجمندي بود كه به قول فردوسي مرد افكنده از او به مقام بلند  مي رسيد. وگنج بي اندازه مي يافت فردوسي ارزش ها وشرايط دبيري راچنين باز مي نمايد.

دبيري بياموز فرزند را                                چوهستي بود خويش وپيوندرا

دبيري رساند جوان را به تخت                  شودناسزا  زو سزاوار بخت

دبيري است از پيشه ها ارجمند                 وزو مرد افكنده گردد بلند

چوبا آلت ورأي باشد دبير                        نشيند بر پادشاه ناگزير

تن خويش را گربداردبه رنج                    بيابد بي اندازه از شاه گنج

بلاغت چو با خط فراز آيدش                   به اندازه معني فراز آيدش

زلفظ آن گزيند كه كوتاه تر                    به خط آن نمايد كه دلخواه تر

خردمند بايد كه باشد دبير                       همان بردبار وسخن ياد گير

با توجه به بيان فردوسي وشرايطي كه او براي دبيري برمي شمارد، بي شك كسي بدون شايستگي ودارا بودن امتيازات خاص اين هنر بدان مقام رفيع نمي رسد وشايد ازمعدود مشاغلي بود كه بدون داشتن صلاحيت ولياقت هاي علمي دست يافتن بدان ميسر نبود چه رسد به اين كه كسي به مقام والاي رياست ديوان انشا برسد وكتابي درآداب ورسوم نگارش وكتابت بنويسد.(بي سبب نبود كه عنصرالمعالي كيكاووس يك باب  ازكتاب خود را به"آداب وآيين دبيري" اختصاص داده است.ونظامي عروضي درقرن ششم دبير را مانند شاعر ومنجم وطبيب ازخواص پادشاه مي شمرد. (،تاريخ بيهقي،ازسري انتشارات آزمايشي متون درسي دانشگاه پيام نور، ،ص18)

درتوصيف جزئيات مربوط به قهرمانان داستان وخلق وخوي ورفتار وكردار وحتي چهره و شكل ظاهري واندام وسروصورت ولباس آنان جنبه هاي گوناگون تاريخ او را چنان جذاب جلوه مي دهد كه گاه خواننده تاريخي بودن اثر اورا از ياد مي برد وخود را دردنياي يك كتاب رمان بسيار گيرا وزنده احساس مي كند كه همواره اشتياق پيدا مي كند آن را با ولع خاصي بخواند وبه پايان رساند. اطناب هاي دلچسب وبجا به اقتضاي موقع وگاه ايجازهاي مناسب زمان دركتاب او سبب مي گردد تا نه تنها ملال انگيز نگردد ويا خللي به معني وارد نياورد بلكه بيان اورا نيز بسيار گيرا تر وبليغ تر كند .شادروان دكتر فياض در مقدمه تاريخ بيهقي مي نويسد براي نوشتن تاريخ تنها داشتن مواد كافي نيست .هنري هم لازم است كه ازاين مواد استفاده كند ؛يعني انشايي كه بتواند گذشته محو شده را پيش چشم آيندگان مجسم ومحسوس سازد. هنر بيهقي اينجاست. درنوشته هاي قديم كم تر كتابي است كه بتواند با كهنگي زبان اينقدر براي خوانندگان خود جذبه داشته باشد.وهر خواننده اي به شرط آشنايي با زبان آن را با ولع واشتياق وبدون كسالت وملال بخواند. هنر بيهقي اوج بلاغت طبيعي فارسي وبهترين نمونه هنر انشايي پيشينيان است كه زيبايي را درسادگي مي جسته وارتماس با طبيعت زباني مانند طبيعت گرم وزنده وساده وبا شكوه داشته اند . دركتاب بيهقي نمونه هاي مختلفي ازانشا هست وقصه هايي دارد كه ازحيث بلاغت سند لايق زبان فارسي محسوب مي شود كلام بيهقي طنيني خاص دارد.آهنگين وگوش نواز وساده وطبيعي وآبشارگونه .او بهترين وتراش خورده ترين واژه ها را برمي گزيند ونيز با بهترين تأليف مي آرايد وتعهد او دربه كار گرفتن اين دو روش يعني انتخاب بهترين كلمات وتأليف بهتري بافت ها سبب مي گردد تا موسيقي كلام او آهنگي موزون يابد وتحركي ويژه خود داشته باشد.اگر نثر اورا باديگرمورخان بسنجيم سخن اورا به تعبير امروز شسته ورفته وبدوراز كلمات زائد ويا مترادفات غير ضروري وگاه بي معني وملال افزا مي يابيم واين رسايي سخن وبلاغت او درگفتار وحسن تعبير وايجاز كم نظير از ارزش هاي بارز سبك نگارش كتاب محسوب مي گردد.

پيوستگي ميان مطالب وپيوند دادن ميان آن ها از ويژگي هاي بارز ديگر هنر نويسندگي بيهقي است .واو با مهارتي خاص چنان مطالب متنوع وگوناگون كتاب را به هم مي پيوندد كه احساس يكپارچه بودن وبه اصطلاح وحدت موضوع همواره محفوظ مي ماند(همان ص19)

ارزش هنري 

ازامتيازات برجسته اين كتاب جذابيت وگيرايي آن است شايد درميان تواريخ قديم نتوانيم كتابي بيابيم كه هرچه مي خوانيم برحرص وولع ما براي بيشترخواندن بيفزايد. تاريخ بيهقي از اين ديدگاه به جويباري زيبا وپردرخت وانبوه مي ماند كه رونده هرچه مي رود خسته نمي گردد وباز هم مي خواهد برود وبيشتر ببيند وافزون تر لذت ببيرد. غم نامه محاكمه جنگ وزير وپيش درآمدها وپيامدهاي آن همراه با ذكر دقيق وبايد گفت نقّاشي صحنه هاي اين رويداد تلخ تاريخ چنان با ژرف نگري وگيرايي خاص بيان گرديده كه اين واقعه را به صورت يك رمان دلكش مجسم ميسازد وهيچ خواننده اي نيست كه پس از آن كه به خواندن آغاز كردن بتواند از بقيه آن بگذرد ونخواند وتاريخ بيهقي ازاين

قبيل صحنه هاي زنده وگيرا وشكوهمند بسيار دارد .

توصيف وضع زندگي درباري وبازگويي آنچه دردرون مي گذشته ونيز اوضاع اجتماعي آن روزگار از ارزش هاي ديگر اين كتاب تاريخي است وبه راستي حكم آيينه اي را دارد كه آنچه براي نويسنده مشهود بوده عينا در آن انعكاس يافته است در داستا ن" خيشخانه هرات " بيهقي خوشگذراني ها وعياشي هاي روزگار جواني مسعود غرنوي را بسيار رندانه وزيبا مي نماياند. از شراب خواري هاي او كه البته پنهان از پدرمي خورد تا مطرباني كه برايش مي نواختند وپوشيده از ريحان خادم فرود سراي خلوت ها مي كرد ومطربان مي داشت.مرد وزن كه ايشان را ازراه هاي نبهره نزديك وي بردندي وحتي ازنوع عكس هايي كه دروديواراتاق خوابش را با آن ها مي آراسته وزمان خواب وبيداري وتمام زندگي خصوصي او وتفتيش هاي پنهاني پدر دراين گونه مسائل سخن مي گويد امّا بسيار رندانه وزيركانه به شرح اين ماجراها مي پردازد تا مبادا كه گرفتاري اي برايش پيش آيد واو را ازنوشتن بازدارد. مثلا درهمين داستان خيشخانه هرات قبل از پرداختن به اين عياشي ها مقدمه را چنين آغاز مي كند كه ازبيداري وحزم احتياط اين پادشاه محتشم يكي آن است كه به روزگارجواني كه به هرات مي بود ....همه اسرار وپنهان كاري هاي مسعود را رندانه باز مي نماياند اما به ظاهر چنين وانمود مي سازد كه به راستي ازبيداري وحزم واحتياط مسعود سخن به ميان مي آورد.(همان ص14) 

متن 

برجستگي هاي هنر ي بيهقي بسيار گسترده وبي شمار است ؛امّاباتوجه به ويژگي هاي كه درباره هنر درقسمت مقدمه ذكر شد عواملي كه درتاريخ بيهقي روي خواننده داراي تأثير بيشتري بوده به شرح زير ذكر مي شود.البته ناگفته نماند كه هريك از عوامل برجسته در اين مقاله  به طوركلي ذكر شده اند ومي توان براي هركدام جايگاه ويژه اي بازكرد ودرباره آنها قلم فرسايي كرد. 

   ويژگي‌هاي زباني 

ويژگي‌هايي در تاريخ بيهقي وجوددارد كه اين متن را نسبت به ساير متون كهن برتري مي‌دهد. بعضي از اين ويژگي‌ها دلايل زباني و يا ادبي دارند.زبان و ادب در اين نوشتار، مترادف فرض نشده‌اند. به نظر نگارنده هر گاه كلمات براي برقراري ارتباط استفاده شوند، ما در حوزه‌ زبان قرار داريم امّا آنجايي كه كلمات در خدمت خلق زيبايي و تأثيرگذاري به مخاطب باشند، قدم به دنياي ادبيات گذاشته‌ايم، بديهي است در چنين حالتي هم ارتباط وجود دارد اما تنها هدف، نيست. ناگزير بيهقي بايد خلاق‌تر باشد و به طبع سليم خود بيشتر اعتماد كند و زبان و سبك خود را، خود بسازد. شايد اگر نويسنده‌اي ديگر بود، اثري خسته كننده از آب در مي‌آمد اما اين دبير پير آن قدر تجربه و اعتماد به نفس دارد كه از هر عاملي در جهت غناي زبان اثر خود بهره بجويد.

يكي ازبرجسته ترين ويژگي هاي اين كتاب ،خصوصيت زباني وامتيازات اين متن است درباب واژه ها،عبارات وتركيب هاي موجود. ازجمله:

ساخت فعل ها وتكرار شناسه ها كه به موسيقي وضرباهنگ متناسب با متن مي انجامد:"هرروز حاجب علي برنشستي وبه صحرا آمدي وبايستادي....واگرازجانب خبري تازه گشتي بازگفتي واگرجانبي را خللي بودي به نامه وسوار دريافتندي - استفاده از واژه هاوتركيبات خاص-مثل صفت "نيست همتا" به معني بي نظير "شادمانگي" يا تعبير" به مويي"( شعورقلم،ص40)

- جمله هاي معترضه ي طولاني - ايجاز- جدايي صفت از موصوف- موسيقي كلام: " نامه آور برجاي بمانده واجابت مي بود ونمي بود بدو... (همان.ص44)

آفرينش واژه ها و ترکيبات بديع -استفاده ي طبيعي و غير متکلفانه از لغات و جمع مکسر و گاهي هم عبارات عربي- حذف افعال و حتي گاهي قسمتي از يک عبارات به قرينه، بنا به اقتضاي بلاغت کلام -زيبايي و خوش آهنگي کلام . سخن مادر حسنك وقتي خبر مرگ فرزند را مي‌شنود: "بزرگا مردا كه اين پسرم بود".( تاريخ بيهقي ،ص236)

مصوت‌هاي بلندي كه در اين جمله پشت‌سرهم آمده‌اند، هر خواننده‌اي را وا مي‌دارد كه هم ناله با مادر حسنك - و شايد بيهقي - آه بكشد!  

ويژگي هاي ادبي 

بعضي ازخصوصياتي كه نثر تاريخ بيهقي را شاعرانه نموده ويژگي هاي ادبي(صورخيال) اوست كه عبارتند از: كاربرد جناس ،تشبيهات ،استعاره ها – تمثيلات، کنايات زيبا ،موسيقي كلام ،انتخاب واژه هاوعباراتي كه

 "وباقي تاريخ چون خواهد گذشت كه نيز نام نونصر نبشته نيايد دراين تأليف قلم را لختي بروي بگريانم وازنظم ونثر بزرگان كه چنين مردم وچنين مصيبت را آمده است بازنمايم تا تشفّي اي باشد مرا وخوانندگان را "(همان ص929)كه درمرگ استادش ،بونصر مشكان بيان داشته است. يا درجاي ديگري اززبان يكي از رعايابعد از بازداشت اميرمحمد درقلعه كوهتيز ،بي پناهي وبي قراري طرفداران اورا با تشبيهي بديع وبكر توصيف كرده است:( شعورقلم ،ص47)

"چون لشكر از تگيناباد سوي هرات رفتند،من وماننده من كه خدمتكاران امير محمد بوديم ،ماهي اي از آب بيفتاده ودر خشكي مانده وغارت شده وبينوا گشته  ودل نمي داد كه از پاي قلعه كوهتيز زاستر شويمي..." درمثال جناس:گردش اقدار وحكم اوراست درراندن منحت ومحنت ونمودن انواع كامكاري (ص3 تاريخ بيهقي )"بارانكي خردخرد مي باريد،چنان كه زمين ترگونه مي كرد..." عبارت مشهودي است كه به شعرمي زند.موسيقي آن،انتخاب واژه ها وشيوه بيان به شعر نزديك است.

"مطربان را هم صلت نفرمود كه دراين روزگارآن زرپاش سستي گرفته بود وكم باريدي..."

تشبيه در آثار بيهقي بيشتر از هر آرايه ‌ديگري مورد توجه قرار گرفته است. گاهي درتوصيف اشخاص علاوه بر ايجاز  ازتشبيه استفاده مي كند.اوبراي توصيف چالاكي وبي رحمي وتندي اسكندر،اورا به رعد وبرق وصاعقه مانند نموده ودرآرامش پس ازخشم وبي رحمي برابر بهار وتابستان مانند كرده كه هرچه قدر هم ببارد،آفتاب وخورشيد را به دنبال دارد وحق مطلب را با يك تشبيه ساده درخصوص روحيه وشخصيت اسكندر بيان كرده است."پس اسكندر مردي بوده است با طول وعرض وبانگ وبرق وصاعقه ،چنانكه دربهار وتابستان ابر باشد كه به پادشاهان روي زمين گذاشته است وبباريده وباز شده و...."  وبوسهل زوزني كمان قصد وعصبيت بزه كرد.( همان. ص54)

تسجيع در اين دوره حداقل در كتب تاريخ بلاي جان نثر شده است اما از آرايه‌هاي لفظي نمونه‌هاي قابل توجهي از واج‌آرايي يا دقيق‌تر "صدا معنايي، يافت مي‌شود. مثلاً محمود در خشم مي‌گويد: "بدين خليفه‌‌ خرف شده ببايد نبشت..." كه تكرار صداي "خ" عصبانيت را القا مي‌كند.

هنرديگربيهقي كه زبان اورا پرمايه كرده وقدرت تعبير آن را به حدّاعلا رسانده است تسط اوست برتركيبات وتعبيراتي كه درعين ايجاز ،معني ومفهوم وسيعي رادربردارد؛ازاين قبيل است:"آب برآسمان انداختن" كنايه از مخالفت واعتراض كردن "آفتاب تا سايه نگذاشتن"كنايه ازمهلت ندادن  "ازكسي صورت نگاشتن" ونيز صورت كردن "كنياه از به ضد كسي گزارش دادن "تيربرنشانه زدن"به معني كاري را درست ومطابق مطلوب انجام دادن "روز راسوختن"بمعني درنگ كردن ووقت گذراندن "سنگ به سبو زدن "كنايه ازدل به دريا زدن "ميان دل را نمودن" به معني حقيقت احوال را گفتن وصميميت نشان دادن  "خاك ونمك بيختن "كنايه از صورت سازي كردن  (يادنامه ابوالفضل بيهقي ، ص 8 

نقاشي وتصويرگري عواطف وصحنه هابااستفاده ازتوصيفات زيبا

 بيهقي نويسنده اي است چيره دست كه عنان قلم را دراختيار داشته وبه اقتضاي حال آن را به گردش درآورده است آن جا كه سخن محتاج اطناب است به منظره سازي وهمه عناصر اصلي وفرعي موضوع پرداخته وتصويري تمام از آن به دست داده است نيز در عين كمال ايجاز در توصيف حق مطلب را ادا كرده است .وهردو حالت نمودار  موقع شناسي وتوانايي اوست درنويسندگي (،يادنامه ابوالفضل بيهقي ، ص 814 ) .

در اين موارد مانند نقاشي كه با چند خط مختصر طرحي كلي ولي روشن از موضوع مي كشد. بيهقي نيز  با به كار بردن جمله اي كوتاه ما را دربرابر واقع هاي قرار مي دهد. مثلا حادثه امير مسعود كه نزديك بود در رود هيرمند غرق شود.چنين خلاصه شده است.امير از آن جهان آمده به خيمه فرود آمد وجامه بگردانيد .

بيهقي در توصيف وقايع مانند نويسنده اي باريك بين وهنر مند فضاي هر داستان را تصوير كرده است وچهره ها ،لباس ها ،سلاح ها فقامت وديدار اشخاص وهمه ي صحنه ها را پيش چشم ما مي آورد.اززيبا ترين آنها صحنه بردار كردن حسنك وزير است .با توصيف همه جزئيات از وضع مردم تماشا گر كه به درد  مي گريستند.قرآن خوانان ،پيكان كه دوراوايستانيده بودند كه از بغداد آمدند وقرآن خوانا قرآن مي خوانند.حسنك را فرمودند كه جامه بيرون كش ،وي دست اندر زيركردوازار بند استواركرد وپايچه هاي ازار ببست وجبّه وپيراهن بكشيد ودورانداخت.با دستار وبرهنه باازار بايستاد ودست ها را درهم زده "( تاريخ بيهقي، ص   234  )

ودرتوصيف بدن حسنك مي گويد:"تني چون سيم سپيد وروي چون صدهزار نگار "ونيز در توصيف اشهد خواندن حسنك مي نويسدكه"واولب مي جنبانيد وچيزي مي خواند"واحوال حسنك وآوردن او وخروش هيجان مردم وزار زار گريستن نيشابوريان و"مشتي رند كه آنها را سيم دادند كه سنگ زنند ومرد خود مرده بود وجلادش رسن به گلو افكنده وخبه كرده" (همان ،ص235)

بااندك تأمّل درمتن فوق بديهي است موضوعي كه بيش از هر مطلب ديگر درانسان ايجاد همدردي وشفقت مي كند اعدام حسنك است .بيهقي آن واقعه را با شيوه هميشگي خود توصيف كرده همانطوري كه بيان شد او رنگ لباس وهمچنين بدن حسنك وازبين رفتن پاهاي خشك شده اش را وصف مي كند حتي به وصف احساسات هواداران جنگ درميان جمعيت مي پردازد ونيز عدم اجراي دستور سنگسار از سوي حاضران واين بخش اينچنين به اتمام مي رساند كه افسران مسعود مردم را تهديد به مرگ كردند.تا آنها قيام نكنند .درچنين مواردي است كه بيهقي قدرت خويش را در نقّاشي عواطف وصحنه ها با استادي كامل به كار مي گيرد چنان كه درخلع سلاح وعريان نمودن شخصي كه دستگير شده است نيز چنين مي كند كه عاطفه خواننده را بر مي انگيزاند واحساس آنها را همراه خويش مي كشد.وآنها را به هيجان در مي آورد.

نكته قابل توجه اين است كه توصيف تصاوير وجزئيات اغلب واقعي ونفساني ترسيم شده اند وجنبه بصري آنها قوي است همان طور كه حسّ بينايي برساير حواس ارجح است برخي تصاوير ترسيمي بدين قرار است "لشكر چون كوه آهن،خار درموزه اش افتاد"،"آبي برآتش آمد،مرگ خار زندگاني است" توصيف جزئيات نيز به نقاشي مي ماند"احمد دست دردست زد"از اين گذشته بيهقي به توصيف براي بيان جزئيات دقيق وجان كلام استفاده كرده است طوري كه تمام صحنه وحالات وروحيات درنظر بيننده مجسم مي گردد.(زمانه زندگي وكارنامه بيهقي،ص 105)

 بيهقي دنبال شكار لحظه هاست ودرهرجاكه فرصتي مي يابدمانند يك عكاس ماهرشكارش كرده ودرنهايت زيبايي وبه تمام وكمال وبدون كم وكاستي  توصيفش مي كند.عكس را آنقدرزيبا مي كشد كه خواننده اين زيبايي را حس كرده ودرذهن خود مجسم كند. دقت بیهقی در بیان جزییات و توصیف وقایع تا به حدی بوده كه احساس می شود هر كس به جز بیهقی در آن صحنه ها حاضر بود؛ نمی توانست آنها را-بدان گونه كه او دیده و بیان كرده- به تصویر درآورد. نكته قابل توجه اینكه بیهقی در برخی از رویدادها خود شاهد ماجرا نبوده و آنها را از زبان افراد ثقه نقل می كند اما این وقایع در فضای كلی تاریخ هیچ تفاوتی با آنچه او به چشم خود دیده؛ ندارد و این بیانگر هنرمندی بی نظیر بیهقی است.

شكل داستاني  

نثر بيهقي را نثر مرسل عالي دانسته اند که هم براي تاريخ نويسي مناسب است هم براي داستان نويسي . از يک سو نثر فخيم و جدي است و از سوي ديگر به زبان عاميانه و محاوره اي نزديک شده است . زبان قصه هاي قديم بيشتر به گزارش شبيه است تا داستان . نثر بيهقي ويژگي هاي داستاني دارد و هنري تر از قصه هاي قديم است .آهنگ و روال محاوره اي نثر بيهقي ، چيزي از ويژگي هاي نثر محاوره اي امروز کم ندارد و هيچ گاه نمي توان آن را با نثر مقاله اي و گزارشي و علمي يکسان پنداشت . لحن کلام عامل مهمي در معرفي شخصيت هاست . چگونگي لحن و يکدستي نثر در تاريخ بيهقي از ويژگي هاي مثبت آن است با توجه به زمان تاليف آن مايه ء شگفتي است .جريان هاي ادبي مدتي بعد از ظهور ، به سقوط مي رسند ولي بعضي از آثار مي توانند بر اين کهنگي غلبه کنند .بي پيرايگي يکي از مهم ترين عوامل شکوهمندي داستان است . نحوهء ترکيب در تاريخ بيهقي به نوعي است که خواننده واقعي بودن اثر را حس مي کند . خواننده با راوي همراه است وبا او  دچار احساسات متفاوت مي شود .( مجله دانشکده ادبيات دانشگاه فردوسي مشهد ، ص 57- ص 72)

بیهقی با هر یك از افراد تاریخی همانند یك تیپ یا شخصیت داستانی (كاراكتر) برخورد می كند؛ بنابراین فریفته ی فضل و دانش و احتشام خانوادگی افراد نمی گردد؛ و در جای دیگر می نشاند": وبوسهل با جاه و نعمت و مردمش در جنب امیر حسنك یك قطره آب بود از رودی ـ فضل جای دیگر نشیند.» هم چنین دشمنان مردم را ـ كه بو سهل نیز یكی از آنها است ـ به خوبی كالبد شكافی روانی می كند. نكته ی برجسته ی دیگر ـ كه تاریخ بیهقی را شاخص می كند ـ داشتن زاویه ی دید اول شخص است. معمولاً در كتاب های تاریخ از آن جا كه چیزی جز گزارش نیست ـ زاویه ی دید فوری وجود ندارد و نویسنده صرفاً راوی گزارش است كه هیچ گونه تشریح و تحلیل جانبی ندارد و به بیان دیگر یك بعدی و تك ساختی است.  زاویه ی دید اول شخص در تاریخ بیهقی بدین معناست كه بیهقی خود در متن حوادث بوده است ـ تا آن جا كه خودش یكی از شخصیت هایی است كه واقعه از زبان او و با احساس و چشم او به مخاطب منتقل می شود.خوش بختانه تاریخ بیهقی ازخود سانسوری و یا ضد مردمی، پاك و مبراست. سبب آن است كه بیهقی تنها گزارشگری ساده و كاتبی درباری نیست تا حوادث را آن طور كه می خواهند، بنویسد و خلعت و نعمت بیابد، بلكه او متفكری جامعه شناس و ادیبی متعهد است كه در جای جای كتابش نشانه های این تعهد و انسان دوستی به چشم می خورد. او آن بخش از اخبار گذشته ها را می آورد كه در آن حركتی مردمی یا عبرتی سودمند دیده می شود. او به نوعی (نه چندان روشن) به فلسفه ی تاریخ ایمان دارد و تاریخ را ـ اگر درست نوشته شود ـ عامل اساسی در تبیین تمدن و سرنوشت بشر می شناسد. او می گوید: «غرض من از نبشتن این اخبار آن است تا خوانندگان را از من فایده ای به حاصل آید و مگر كسی را ازین به كار آید.» (تاریخ بیهقی،  ص ۲۲۶ )تاريخ بيهقي شباهت زياد به رمان دارد.دراين ميان بررسي رمان در تاريخ بيهقي كاري است شگفت انگيز ، يكي از موجباتي كه كتاب تاريخ بيهقي را خواندني و مطبوع كرده است لطف داستان  پردازي است . اين كه خواننده هنگام مطالعه مجذوب آن مي شود و مي خواهد موضوع را يكسره دنبال كند تا به پايان رساند.

تاريخ بيهقي صرفا تاريخ نيست بلكه مانند يك رمان ، داراي شگردهاي خاص و پيچيده ي داستان نويسي است اما نمي توان گفت هدفش كاملا رمان است . در تاريخ بيهقي اشخاص داستان فراوانند و از طبقات گوناگون شاه ، شاهزاده ، وزير . نديم ، نيك انديشان ، بد كرداران وبسياري ديگر را در اين كتاب مي توان ديد كه هر كس بسته به تاثير و اهميتش جلوه گر است ورفتاري دارد در خور منش و مقام خويش نه تنها مردان بلكه زنان نيز الته به ندرت در قصه داراي نقشي بارزند وچشم گير است . اما قهرمانان اصلي كه بيهقي چنان كه خود بارها دركتابش عنوان مي كند قصد دارد طرحي نو وگونه اي ديگر از تاريخ نويسي ارائه دهد وحتي سعي مي كنداين همه جزء نگري اش را هم توجيه كند و البته همين شكستن سنت مختار است كه كتاب او را بوي دگر داده و حضور روح بيهقي ، اديب مورخ ، دبير و البتّه ناصح را در همه جا شهادت مي دهد .اشاره شد كه تاريخ بيهقي صرفا تاريخ نيست بلكه مانند يك رمان داراي شگردهاي خاص و پيچيده داستان نويسي است  در تعريف رمان اين چنين آمده است :« داستاني است كه بر اساس تقليدي نزديك به واقعيت از آدمي و عادات و حالات بشري نوشته شده باشد و به نحوي از انحاء شالوده ي جامعه را خود تصوير و منعكس كند.»( قصه داستان كوتاه ورمان ، ص41)

شاید برخی نظریه پردازان را در باب بیهقی بتوان صادق انگاشت آن جا كه می گویند: «جامعه شناسی رمان باید كاری كند كه تاریخ جامعه نه در ادبیات آن، بلكه از طریق ادبیات خوانده شود.» (ادبیات داستانی ، ص ۸)

به بیان دیگر تاریخ بیهقی، همان رمان مورد نظر است كه تاریخ جامعه ی ایران را در عصر غزنویان، بیان می كند.غم نامه ی (تراژدی) حسنك وزیر، همانند یك اثر شگفت انگیز ادبی در تاریخ بیهقی به تصویر كشیده شده است: چون حسنك را از بُست به هرات آوردند، بوسهل زوزنی او را به علی رایض، چاكر خویش سپرد و رسید بدو از انواع استخفاف آن چه رسید؛ كه چون باز جستی نبود كار و حال او را، انتقام ها، تشفی ها رفت...» (تاریخ بیهقی، ص ۲۲۷)  

روزنامه نگاری

تاریخ بیهقی به نوعی می تواند با روزنامه نگاری(ژورنالیسم) شباهت پیدا كند. در روزگار ما در بسیاری سرزمین های عقب نگه داشته شده،‌متأسّفانه مفهوم ژورنالیسم، به معنای روزنامه نگاری منهای تحلیل و كالبد شكافی واقع گرایانه ی حوادث است. اگر روزگاری نشریه ای پیدا شود كه به تفسیر واقع گرایانه اقدام كند، به عنوان ایجاد تنش در جامعه، از انتشارش جلوگیری می كنند؛ زیرا تحلیل حوادث، به سر نخ های اصلی و عوامل پشت پرده، منتهی می گردد و از عناصر مردم فریب، پرده بر می گیرد و سران و سلاطین را رسوا می كند.

"وبوسهل با جاه و نعمت و مردمش در جنب امیر حسنك یك قطره آب بود از رودی ـ فضل جای دیگر نشیند.»(تاريخ بيهقي ص ۲۲۷)

"این بوسهل مردی امام زاده و محتشم و فاضل و ادیب بود، اما شرارت و زعارتی در طبع وی مؤكد شده...و با آن شرارت دل سوزی نداشت و همیشه چشم نهاده بودی تا پادشاهی بزرگ و جبار بر چاكری خشم گرفتی و آن چاكر را لت زدی و فرو گرفتی، این مرد از كرانه بجستی و فرصتی جستی و تضریب كردی و المی بزرگ بدین چاكر رسانیدی" (تاريخ بيهقي، 226ص)

پس می توان گفت كه بیهقی در معنای دقیق كلمه یك روزنامه نگار (ژورنالیست) و تحلیل گر سیاسی ـ اجتماعی است كه از فلسفه ی خاص پیروی می كند. او معتقد است كه آن چه باعث فجایع تاریخی می شود، دل بستن به حطام دنیا و دنیا پرستی است. سرانجام دنیا پرستان نیز دربدری و باختن بازی است. پس تاریخ بیهقی بدین معنا، گزارش صرف و ارائه ی اخبار خام نیست. . او موضع خود را در برابر هر حادثه ای مشخص می كند تا خواننده بداند كه نویسنده با حوادث هم سویی دارد یا مخالف آن است.

حكايت آماده براي تنظيم نمايشي‌

بعضي حكايات‌ِ آمده در تاريخ بيهقي به گونه‌اي پرداخته شده‌اند كه با مختصر تصرفي در عبارت‌هايشان مي‌توان آنها را در قالب طرح يك نمايش راديويي يا فيلم تلويزيوني و سينمايي قرار داد: «چون بار بگسست و هركس به جاي خويش بازگشتند عبدالله طاهر، حاجب بزرگ‌، وزير را با خود يار گرفت‌. در باب فضل ربيع عنايت كردند تا حضرت خلافت بر وي به سر رضا آمد و فرمود تا او را هم در سرايي كه اعيان نشستندي جاي معين كردند و اميدوار تهنيت و اصطناع‌.» (تاريخ بيهقي‌، ص 28)

با اين فرض كه عبدالله طاهر و حسن سهل برادر فضل‌بن سهل در صحنه‌هاي قبل‌، تمهيد پايمردي و بركشيدن فضل ربيع كرده‌اند، مي‌توان بدين ترتيب صحنه‌اي از يك نمايش را ترتيب داد: پس از گسستن بار، درباريان كه در حال رفتن‌اند، عبدالله طاهر به اشاره‌اي حسن را نگه مي‌دارد. پيش مي‌روند به دلجويي در باب فضل‌. با استفاده از ذهنيتي كه كل حكايت از خليفه در باب فضل به دست مي‌دهد، مي‌توان چند جمله براي ايجاد رفق و رأفت در خليفه نسبت به فضل ربيع به عبارت مذكور افزود، و آنگاه‌، تسليم خليفه را در برابر الحاح آن دو به تصوير كشيد. گويي بيهقي خود كار خويش را از حيث نمايشي صحنه‌بندي كرده است‌. چند سطر پيشتر در اصل تاريخ بيهقي‌، صحنه‌اي تصوير شده كه زمينه را براي تصوير صحنه مذكور فراهم كرده‌: «چون اميرالمؤمنين بار دارد، هركس از اعيان چون وزير و اصحاب مناصب و اركان دولت و حجّاب و سپاه‌سالاران و وضيع و شريف به محل‌ّ و مرتبه خويش پيش رفتند و بايستادند و بنشستند و بياراميدند.» ( همان‌; ص 27)  در پرداخت اين صحنه نيز مي‌توانسته‌ايم بارگاهي را نشان دهيم به اميري كه به عبارت «باردهيد»، بار مي‌دهد. در نماي بعد، اعيان نشان داده مي‌شوند كه هركدام از وزير و اصحاب مناصب تا اركان دولت و حجّاب وقتي مي‌رسند، مي‌دانند كجا بروند، و بعد بايستند يا بنشينند يا اجازه دارند كه علاوه بر نشستن‌، بر مخدّه‌ها تكيه زنند. پاره‌اي عبارات‌، با قرار گرفتن نقل قول‌هاي مستقيم در آنها، يك گام به فضاي نمايشي نزديك‌تر شده‌اند: «عبدالله طاهر كه حاجب بزرگ بود پيش اميرالمؤمنين مأمون رفت و عرضه داشت كه «بنده‌، فضل ربيع‌، به حكم فرمان آمده است‌. بر آن جمله كه فرمان بود او را در سراي بيروني جاي كرده‌ام و به پايگاه نازل بداشته‌. در پيش آوردن فرمان چيست‌؟» اميرالمؤمنين‌، لحظه‌اي انديشيد و حلم و كرم و سيرت حميدة او وي را برآن داشت تا مثال داد كه او را پيش آرند.» كه تصرّف بدين‌گونه ممكن خواهد بود: عبدالله از صف حاجبان دربار جدا مي‌شود و پيش مي‌آيد. به احترام روبه‌روي خليفه مي‌ايستد و عين قول خود را مي‌گويد. امير لحظه‌اي به تفكر و تأمّل درنگ مي‌كند. مي‌توان اين درنگ را با عبارتي كه خليفه با خود مي‌گويد همراهي كرد: «ردكردن پايمردي دو محترم دربار دور از خرد است‌» و بعد امرِ امير بيايد كه‌: «بياورندش‌!»بيهقي تمام اجزاي يك كار نمايشي را فراهم آورده است‌. كافي است كه هر عبارت در جاي خود با پرداخت كامل‌كنندة نمايشي قرارگيرد. پس از امر امير، شتاب و شعف عبدالله طاهر باعث مي‌شود تا از مجلس‌ِ بار خليفه به سرعت بيرون آيد و فضل را از ملاطفت خليفه خبر كند. هم‌، دل او را محكم گرداند كه مرتبة او در صف هم معين شده و اگر مراقبت باشد، بازهم جاي لطف و رتبه ستاندن هست‌: «در حال‌، عبدالله طاهر از پيش خليفه بيرون آمد و اين تشريف كه خليفه فرمود، بدو رسانيد و او را اندازه پيدا كرد و اميدوار ديگر تربيت‌ها گردانيد.» (همان‌; ص 28)

  عبارت بعد، به روشني دستور عمل دوربين و بازيگر را بيان مي‌كند: «او بدان زنده گشت و بدان موضع كه عبدالله طاهر معين كرد بياراميد تا عبدالله طاهر از خدمت حضرت خلافت بپرداخت و وقت بازگشتن شد. از دار خلافت برنشست تا به سراي خويش رود.» عبارات بيان صحنه و حركت‌، با همان توالي كه بايد بيايند، آمده‌اند. در داستان فرستادن لشكر براي گرفتن غازي‌، يك صحنه با همه جزئيات بازگو شده‌. كافي است چند نسخه از كار در اختيار كارگردان براي هماهنگ كردن بازيگران اصلي و سياهي لشكر و بازيگران براي ايفاي نقش‌شان باشد: «عبدوس دررسيد و جنگ بنشاند و ملامت كرد لشكر را كه‌: شمايان را فرمان نبود جنگ كردن‌; جنگ چرا كرديد؟ برابر وي ببايستي ايستاد، تا فرماني ديگر رسيدي‌. گفتند: جنگ به ضرورت كرديم كه خواست از آب بگذرد و چون ممكن نشد، قصد گريز كرد بر جانب آموي‌. ناچارش بازداشتيم كه از ملامت سلطان بترسيديم‌. اكنون چون تو رسيدي‌، دست از جنگ بكشيديم تا فرمان چيست‌! عبدوس نزديك غازي رفت‌. و او بر بالايي بود ايستاده و غمي شده‌. گفت‌: اي سپاه‌سالار! كدام ديو تو را از راه ببرد تا خويشتن را دشمن كام كردي‌؟ از پافتاده‌، بگريست و گفت‌: قضا چنين بود و بترسانيدند. گفت‌: دل مشغول مدار كه در توان يافت‌. و امان و انگشتري نزديك وي فرستاد و پيغام بداد و سوگندان امير ياد كرد. غازي از اسب به زمين آمد و زمين بوسه داد و لشكر غلامانش ايستاده از دو جانب‌. عبدوس دل او گرم كرد و غازي‌، سلاح از خود جدا كرد و پيلي با مهد دررسيد. غازي را در مهد نشاندند و غلامانش و قومش را دل گرم كردند. عبدوس پسر غازي را همچنان تير درنشانده به دست سواران مسرع بفرستاد و هرچه رفته بود پيغام داد. و نيم شب پسر به درگاه رسيد و امير چون آن بديد و پيغام عبدوس بشنيد بياراميد.» (همان‌، ص 280)

نتيجه

دركتاب بزرگ وبسيارمهم تاريخ بيهقي سه عنصراساسي هنر ؛يعني عاطفه،تخيل وانديشه به خوبي رعايت شده ودركنار هم اثري ماندگار را به وجود آورده اند  وآن را جزو آثار گران قدر ادب فارسی  نموده اند که خواندنش، شوری مضاعف به دوستداران آن می دهد؛ برحرص وولع آنها مي افزايد تا بيشتر بخوانند وكمتر خسته شوند. درواقع در جذابيت وگيرايي کاملا بی نظیر است .اين اثر از اين نظر به جويباري زيبا وپردرخت وانبوه شبيه است كه رونده هرچه مي رود خسته نمي گردد وباز هم مي خواهد برود وبيشتر ببيند وافزون تر لذت ببيرد. خواندن اين اثر بزرگ حسّ هرخواننده اي را بر مي انگيزد وبا خود همراه وهم عقيده مي سازد وتا انتهاي داستان به همراه خود مي كشد.علت اين همه كشش والتذاذ،بيان واقعيت ها بوده است .اومانند آيينه اي تمام خوبي ها وزشتي ها را يك يك بيان داشته است ؛گاهي خواننده با خواندن داستاني مثل حسنك وزير به گريه مي افتد وگاهي با بيان شيرين آن سراي پاي وجودش  سرشارازتعجب مي شود  كه  اين ، خود هنري بزرگ محسوب مي شود. اين اثردر گذر ايام همچنان مورد عنايت اهل فضل و هنر قرار گرفته است وآنها را واداشته درباره اين كتاب قلم فرسايي كنند.  

منابع ومآخذ 

1-    خطيب رهبر ،خليل ،تاريخ بيهقي،انتشارات مهتاب تهران،1386 

2-    رید ، هربرت ، مترجم: نجف دریا بندری، معنی هنر،  تهران: کتاب‌های جیبی، 1358

3-    زرّین‌کوب، عبد الحسین، آشنایی با نقد ادبی، ، انتشارات تهران سخن، 1374

4-    زرفا ، میش ، ادبیات داستانی، ترجمه نسرین پروینی، نشر فروغی

5-    صادقي ،جمال ،قصه داستان كوتاه ورمان ، ، تهران ،1366

6-    كاكاوند،رشيد، شعورقلم، انتشارات تهران : ققنوس، 1388

7-    مصطفوي سبزواري، رضا ،تاريخ بيهقي،ازسري انتشارات آزمايشي متون درسي دانشگاه پيام نور، 1375

8-    مجله دانشکده ادبيات دانشگاه فردوسي مشهد،ش مسلسل 124- 125، چاپ 1378

9-    والدمن، مريلين،زمانه،زندگي وكارنامه بيهقي،مترجم:اتحاديه،منصوره،چاپ اول،1375

10-يوسفي ،غلامحسين  ،يادنامه ابوالفضل بيهقي ،مجموعه مقالات، دانشگاه مشهد

 تهیه کننده:یدالله صحنه

 چكيده :

دراين مقاله سعي شده است به خلاصه ونمونه هايي از برجستگي هاي هنر ي به كاررفته درتاريخ بيهقي پرداخته شود.برجستگي هاي هنري يا هنرهاي برجسته درتاريخ بيهقي بسيار وسيع است وبا وجود منابع بسيار پراكنده ازاين موضوع دراين مقاله به حدّاقل قناعت شده است.درحدّ توان به كمك منابع ودرك ودريافت شخصي به مواردي ازبرجستگي هاي هنري تاريخ بيهقي  از جمله :برجستگي هاي زباني وادبي، ويژگي شعر گونه بودن ،ويژگي داستان گونه بودن ، هنر دربيان توصيفات صحنه ها  و خلاصه، آن چه كه باهنرورزي تمام باعث برانگیخته شدن احساسات مخاطبانش شودوبتواند با آنها ارتباط وپيوند معنوي برقرار كند، به صورت مختصربيان  شده است.در تاريخ بيهقي عوامل زيادي روي خواننده تأثير گذار هستند كه جزءبزرگ ترين هنرهاي بيهقي است وهمين خصوصيات باعث شده تا اين كتاب اززيباترين وجذاب ترين نثرزبان فارسي محسوب شود.

كليدواژه ها:

صورخيال، توصيف ، هنرنويسندگي ، احساس وعاطفه

مقدمه

درتعريف هنر مي توان گفت: هنر، انتقال عواطف و احساسات هنرمند به انسان است. هنرمندان چیره‌دست، قادر بوده‌اند در آثارشان، عواطف و تجربیات خود را به صورتی آشکار کنند که باعث برانگیخته شدن احساسات مخاطب شود و با ایجاد عواطف مشترک با مخاطبان، ارتباط و پیوندی معنوی برقرار کنند. هنرمندان، با خلق آثار بدیع، آنچه را که افراد عادی از درک آن عاجز بوده‌اند، برای همگان، قابل فهم کرده‌اند. عکاسی، نقّاشی، مجسّمه‌سازی، آهنگ‌سازی، فیلم‌سازی، تئاتر، معماری، طرّاحی، کاریکاتور و...، امروزه دیگر از بخش‌های ثابت و جذّاب زندگی جوامع انسانی شمرده می‌شوند.تولستوی می‌گوید: هنر، یک فعّالیت انسانی است و مقصدش انتقال عالی‌ترین و بهترین احساساتی است که انسان‌ها بدانها دست یافته‌اند».( آشنایی با نقد ادبی، ص25)

زمانی در دنیای غرب، بحث جنجال‌برانگیز آیا زیبایی، جزء ذات هنر است یا خیر؟»، مطرح شد. عدّه‌ای معتقد بودند که اساساً هنر، تجربه زیباشناختی بشر از جهان است و برخی دیگر، بر این باور بودند که هنر، تجربه‌ای از زیبایی‌ها و زشتی‌های جهان است. امّا باید در نظر داشت اگر هنر، تنها وسیله‌ای برای کسب لذّت و نشان دادن زیبایی باشد، بسیاری از آثار هنری ارزشمند ـ‌که به عنوان نمونه، فقر و تبعیض یا جنگ و مرگ و آوارگی را به تصویر می‌کشندـ، از دایره هنر، خارج خواهند شد.گروهی دیگر از پیروان اخلاق، هنر را وسیله‌ای برای ارتقای کمالات بشر و کسب فضیلت و معنویت والای انسانی دانسته‌اند. به گفته لئو تولستوی: هنر، صرفاً تولید آثار دلپذیر نیست. مهم‌تر از همه، لذّت نیست؛ بلکه وسیله ارتباط انسان‌هاست برای دوام حیات بشر و برای سیر به سوی سعادت فرد و جامعه انسانی. پس ضروری و لازم است؛ زیرا افراد بشر را با برانگیختن احساساتی یکسان، به یکدیگر پیوند می‌دهد». هنرمند، با ذهن پویای خویش، آثاری تازه می‌آفریند تا دریچه‌ای از دنیایی متفاوت را در مقابل چشم بینندگان بگشاید. هر جامعه‌ای می‌تواند از طریق بهره‌گیری از هنر خوب و سالم، با وجود تفاوت‌های زبانی و فرهنگی، با همه مردم دنیا و در همه زمان‌ها، ارتباط و پیوند برقرار کند و با زبان هنر ـ که زبان مشترک و قابل فهم همگان است‌ـ، به زندگی در جهان هستی‌ـ که جلوه‌ای از ذات حق است‌ـ، معنا و مفهومی عمیق ببخشد.(معنی هنر1358،ص ۴ )

بي گمان براي ابراز يك پديده هنري استعداد هنري لازم است كه بتواند با جولان قلم درميدان نويسندگي ويژگي هاي برجسته اي را پديد آورد.بيهقي نيز ازجمله كساني بود كه آثارش داراي برجستگي هاي هنري بوده واثراورا ازديگر آثار جدا مي نمايد. آنچه اورابه مقام رفيع دبيري دردستگاه  رسانده شخصيت وارجمندي وقلم تواناي  او درپيشگاه بزرگان بوده است كه اينهمه مورد لطف ومرحمت آنها بوده واورا نوازش مي كنند ولايق انتصاب درشغل دبيري مي دانند.دراين قسمت به اهميت شغل دبيري مي پردازم كه بي گمان براي رسيدن به آن ارزشي هنري لازم بوده است.

هنردبيري بيهقی 

سبك نگارش وروش نويسندگي وهنرمندي هاي بيهقي در اين خصوص يكي از ويژگي هاي كتاب اوست شغل دبيري درروزگار اوازجمله پيشه هاي ارجمندي بود كه به قول فردوسي مرد افكنده از او به مقام بلند  مي رسيد. وگنج بي اندازه مي يافت فردوسي ارزش ها وشرايط دبيري راچنين باز مي نمايد.

دبيري بياموز فرزند را                                چوهستي بود خويش وپيوندرا

دبيري رساند جوان را به تخت                  شودناسزا  زو سزاوار بخت

دبيري است از پيشه ها ارجمند                 وزو مرد افكنده گردد بلند

چوبا آلت ورأي باشد دبير                        نشيند بر پادشاه ناگزير

تن خويش را گربداردبه رنج                    بيابد بي اندازه از شاه گنج

بلاغت چو با خط فراز آيدش                   به اندازه معني فراز آيدش

زلفظ آن گزيند كه كوتاه تر                    به خط آن نمايد كه دلخواه تر

خردمند بايد كه باشد دبير                       همان بردبار وسخن ياد گير

با توجه به بيان فردوسي وشرايطي كه او براي دبيري برمي شمارد، بي شك كسي بدون شايستگي ودارا بودن امتيازات خاص اين هنر بدان مقام رفيع نمي رسد وشايد ازمعدود مشاغلي بود كه بدون داشتن صلاحيت ولياقت هاي علمي دست يافتن بدان ميسر نبود چه رسد به اين كه كسي به مقام والاي رياست ديوان انشا برسد وكتابي درآداب ورسوم نگارش وكتابت بنويسد.(بي سبب نبود كه عنصرالمعالي كيكاووس يك باب  ازكتاب خود را به"آداب وآيين دبيري" اختصاص داده است.ونظامي عروضي درقرن ششم دبير را مانند شاعر ومنجم وطبيب ازخواص پادشاه مي شمرد. (،تاريخ بيهقي،ازسري انتشارات آزمايشي متون درسي دانشگاه پيام نور، ،ص18)

درتوصيف جزئيات مربوط به قهرمانان داستان وخلق وخوي ورفتار وكردار وحتي چهره و شكل ظاهري واندام وسروصورت ولباس آنان جنبه هاي گوناگون تاريخ او را چنان جذاب جلوه مي دهد كه گاه خواننده تاريخي بودن اثر اورا از ياد مي برد وخود را دردنياي يك كتاب رمان بسيار گيرا وزنده احساس مي كند كه همواره اشتياق پيدا مي كند آن را با ولع خاصي بخواند وبه پايان رساند. اطناب هاي دلچسب وبجا به اقتضاي موقع وگاه ايجازهاي مناسب زمان دركتاب او سبب مي گردد تا نه تنها ملال انگيز نگردد ويا خللي به معني وارد نياورد بلكه بيان اورا نيز بسيار گيرا تر وبليغ تر كند .شادروان دكتر فياض در مقدمه تاريخ بيهقي مي نويسد براي نوشتن تاريخ تنها داشتن مواد كافي نيست .هنري هم لازم است كه ازاين مواد استفاده كند ؛يعني انشايي كه بتواند گذشته محو شده را پيش چشم آيندگان مجسم ومحسوس سازد. هنر بيهقي اينجاست. درنوشته هاي قديم كم تر كتابي است كه بتواند با كهنگي زبان اينقدر براي خوانندگان خود جذبه داشته باشد.وهر خواننده اي به شرط آشنايي با زبان آن را با ولع واشتياق وبدون كسالت وملال بخواند. هنر بيهقي اوج بلاغت طبيعي فارسي وبهترين نمونه هنر انشايي پيشينيان است كه زيبايي را درسادگي مي جسته وارتماس با طبيعت زباني مانند طبيعت گرم وزنده وساده وبا شكوه داشته اند . دركتاب بيهقي نمونه هاي مختلفي ازانشا هست وقصه هايي دارد كه ازحيث بلاغت سند لايق زبان فارسي محسوب مي شود كلام بيهقي طنيني خاص دارد.آهنگين وگوش نواز وساده وطبيعي وآبشارگونه .او بهترين وتراش خورده ترين واژه ها را برمي گزيند ونيز با بهترين تأليف مي آرايد وتعهد او دربه كار گرفتن اين دو روش يعني انتخاب بهترين كلمات وتأليف بهتري بافت ها سبب مي گردد تا موسيقي كلام او آهنگي موزون يابد وتحركي ويژه خود داشته باشد.اگر نثر اورا باديگرمورخان بسنجيم سخن اورا به تعبير امروز شسته ورفته وبدوراز كلمات زائد ويا مترادفات غير ضروري وگاه بي معني وملال افزا مي يابيم واين رسايي سخن وبلاغت او درگفتار وحسن تعبير وايجاز كم نظير از ارزش هاي بارز سبك نگارش كتاب محسوب مي گردد.

پيوستگي ميان مطالب وپيوند دادن ميان آن ها از ويژگي هاي بارز ديگر هنر نويسندگي بيهقي است .واو با مهارتي خاص چنان مطالب متنوع وگوناگون كتاب را به هم مي پيوندد كه احساس يكپارچه بودن وبه اصطلاح وحدت موضوع همواره محفوظ مي ماند(همان ص19)

ارزش هنري 

ازامتيازات برجسته اين كتاب جذابيت وگيرايي آن است شايد درميان تواريخ قديم نتوانيم كتابي بيابيم كه هرچه مي خوانيم برحرص وولع ما براي بيشترخواندن بيفزايد. تاريخ بيهقي از اين ديدگاه به جويباري زيبا وپردرخت وانبوه مي ماند كه رونده هرچه مي رود خسته نمي گردد وباز هم مي خواهد برود وبيشتر ببيند وافزون تر لذت ببيرد. غم نامه محاكمه جنگ وزير وپيش درآمدها وپيامدهاي آن همراه با ذكر دقيق وبايد گفت نقّاشي صحنه هاي اين رويداد تلخ تاريخ چنان با ژرف نگري وگيرايي خاص بيان گرديده كه اين واقعه را به صورت يك رمان دلكش مجسم ميسازد وهيچ خواننده اي نيست كه پس از آن كه به خواندن آغاز كردن بتواند از بقيه آن بگذرد ونخواند وتاريخ بيهقي ازاين

قبيل صحنه هاي زنده وگيرا وشكوهمند بسيار دارد .

توصيف وضع زندگي درباري وبازگويي آنچه دردرون مي گذشته ونيز اوضاع اجتماعي آن روزگار از ارزش هاي ديگر اين كتاب تاريخي است وبه راستي حكم آيينه اي را دارد كه آنچه براي نويسنده مشهود بوده عينا در آن انعكاس يافته است در داستا ن" خيشخانه هرات " بيهقي خوشگذراني ها وعياشي هاي روزگار جواني مسعود غرنوي را بسيار رندانه وزيبا مي نماياند. از شراب خواري هاي او كه البته پنهان از پدرمي خورد تا مطرباني كه برايش مي نواختند وپوشيده از ريحان خادم فرود سراي خلوت ها مي كرد ومطربان مي داشت.مرد وزن كه ايشان را ازراه هاي نبهره نزديك وي بردندي وحتي ازنوع عكس هايي كه دروديواراتاق خوابش را با آن ها مي آراسته وزمان خواب وبيداري وتمام زندگي خصوصي او وتفتيش هاي پنهاني پدر دراين گونه مسائل سخن مي گويد امّا بسيار رندانه وزيركانه به شرح اين ماجراها مي پردازد تا مبادا كه گرفتاري اي برايش پيش آيد واو را ازنوشتن بازدارد. مثلا درهمين داستان خيشخانه هرات قبل از پرداختن به اين عياشي ها مقدمه را چنين آغاز مي كند كه ازبيداري وحزم احتياط اين پادشاه محتشم يكي آن است كه به روزگارجواني كه به هرات مي بود ....همه اسرار وپنهان كاري هاي مسعود را رندانه باز مي نماياند اما به ظاهر چنين وانمود مي سازد كه به راستي ازبيداري وحزم واحتياط مسعود سخن به ميان مي آورد.(همان ص14) 

متن 

برجستگي هاي هنر ي بيهقي بسيار گسترده وبي شمار است ؛امّاباتوجه به ويژگي هاي كه درباره هنر درقسمت مقدمه ذكر شد عواملي كه درتاريخ بيهقي روي خواننده داراي تأثير بيشتري بوده به شرح زير ذكر مي شود.البته ناگفته نماند كه هريك از عوامل برجسته در اين مقاله  به طوركلي ذكر شده اند ومي توان براي هركدام جايگاه ويژه اي بازكرد ودرباره آنها قلم فرسايي كرد. 

   ويژگي‌هاي زباني 

ويژگي‌هايي در تاريخ بيهقي وجوددارد كه اين متن را نسبت به ساير متون كهن برتري مي‌دهد. بعضي از اين ويژگي‌ها دلايل زباني و يا ادبي دارند.زبان و ادب در اين نوشتار، مترادف فرض نشده‌اند. به نظر نگارنده هر گاه كلمات براي برقراري ارتباط استفاده شوند، ما در حوزه‌ زبان قرار داريم امّا آنجايي كه كلمات در خدمت خلق زيبايي و تأثيرگذاري به مخاطب باشند، قدم به دنياي ادبيات گذاشته‌ايم، بديهي است در چنين حالتي هم ارتباط وجود دارد اما تنها هدف، نيست. ناگزير بيهقي بايد خلاق‌تر باشد و به طبع سليم خود بيشتر اعتماد كند و زبان و سبك خود را، خود بسازد. شايد اگر نويسنده‌اي ديگر بود، اثري خسته كننده از آب در مي‌آمد اما اين دبير پير آن قدر تجربه و اعتماد به نفس دارد كه از هر عاملي در جهت غناي زبان اثر خود بهره بجويد.

يكي ازبرجسته ترين ويژگي هاي اين كتاب ،خصوصيت زباني وامتيازات اين متن است درباب واژه ها،عبارات وتركيب هاي موجود. ازجمله:

ساخت فعل ها وتكرار شناسه ها كه به موسيقي وضرباهنگ متناسب با متن مي انجامد:"هرروز حاجب علي برنشستي وبه صحرا آمدي وبايستادي....واگرازجانب خبري تازه گشتي بازگفتي واگرجانبي را خللي بودي به نامه وسوار دريافتندي - استفاده از واژه هاوتركيبات خاص-مثل صفت "نيست همتا" به معني بي نظير "شادمانگي" يا تعبير" به مويي"( شعورقلم،ص40)

- جمله هاي معترضه ي طولاني - ايجاز- جدايي صفت از موصوف- موسيقي كلام: " نامه آور برجاي بمانده واجابت مي بود ونمي بود بدو... (همان.ص44)

آفرينش واژه ها و ترکيبات بديع -استفاده ي طبيعي و غير متکلفانه از لغات و جمع مکسر و گاهي هم عبارات عربي- حذف افعال و حتي گاهي قسمتي از يک عبارات به قرينه، بنا به اقتضاي بلاغت کلام -زيبايي و خوش آهنگي کلام . سخن مادر حسنك وقتي خبر مرگ فرزند را مي‌شنود: "بزرگا مردا كه اين پسرم بود".( تاريخ بيهقي ،ص236)

مصوت‌هاي بلندي كه در اين جمله پشت‌سرهم آمده‌اند، هر خواننده‌اي را وا مي‌دارد كه هم ناله با مادر حسنك - و شايد بيهقي - آه بكشد!  

ويژگي هاي ادبي 

بعضي ازخصوصياتي كه نثر تاريخ بيهقي را شاعرانه نموده ويژگي هاي ادبي(صورخيال) اوست كه عبارتند از: كاربرد جناس ،تشبيهات ،استعاره ها – تمثيلات، کنايات زيبا ،موسيقي كلام ،انتخاب واژه هاوعباراتي كه

 "وباقي تاريخ چون خواهد گذشت كه نيز نام نونصر نبشته نيايد دراين تأليف قلم را لختي بروي بگريانم وازنظم ونثر بزرگان كه چنين مردم وچنين مصيبت را آمده است بازنمايم تا تشفّي اي باشد مرا وخوانندگان را "(همان ص929)كه درمرگ استادش ،بونصر مشكان بيان داشته است. يا درجاي ديگري اززبان يكي از رعايابعد از بازداشت اميرمحمد درقلعه كوهتيز ،بي پناهي وبي قراري طرفداران اورا با تشبيهي بديع وبكر توصيف كرده است:( شعورقلم ،ص47)

"چون لشكر از تگيناباد سوي هرات رفتند،من وماننده من كه خدمتكاران امير محمد بوديم ،ماهي اي از آب بيفتاده ودر خشكي مانده وغارت شده وبينوا گشته  ودل نمي داد كه از پاي قلعه كوهتيز زاستر شويمي..." درمثال جناس:گردش اقدار وحكم اوراست درراندن منحت ومحنت ونمودن انواع كامكاري (ص3 تاريخ بيهقي )"بارانكي خردخرد مي باريد،چنان كه زمين ترگونه مي كرد..." عبارت مشهودي است كه به شعرمي زند.موسيقي آن،انتخاب واژه ها وشيوه بيان به شعر نزديك است.

"مطربان را هم صلت نفرمود كه دراين روزگارآن زرپاش سستي گرفته بود وكم باريدي..."

تشبيه در آثار بيهقي بيشتر از هر آرايه ‌ديگري مورد توجه قرار گرفته است. گاهي درتوصيف اشخاص علاوه بر ايجاز  ازتشبيه استفاده مي كند.اوبراي توصيف چالاكي وبي رحمي وتندي اسكندر،اورا به رعد وبرق وصاعقه مانند نموده ودرآرامش پس ازخشم وبي رحمي برابر بهار وتابستان مانند كرده كه هرچه قدر هم ببارد،آفتاب وخورشيد را به دنبال دارد وحق مطلب را با يك تشبيه ساده درخصوص روحيه وشخصيت اسكندر بيان كرده است."پس اسكندر مردي بوده است با طول وعرض وبانگ وبرق وصاعقه ،چنانكه دربهار وتابستان ابر باشد كه به پادشاهان روي زمين گذاشته است وبباريده وباز شده و...."  وبوسهل زوزني كمان قصد وعصبيت بزه كرد.( همان. ص54)

تسجيع در اين دوره حداقل در كتب تاريخ بلاي جان نثر شده است اما از آرايه‌هاي لفظي نمونه‌هاي قابل توجهي از واج‌آرايي يا دقيق‌تر "صدا معنايي، يافت مي‌شود. مثلاً محمود در خشم مي‌گويد: "بدين خليفه‌‌ خرف شده ببايد نبشت..." كه تكرار صداي "خ" عصبانيت را القا مي‌كند.

هنرديگربيهقي كه زبان اورا پرمايه كرده وقدرت تعبير آن را به حدّاعلا رسانده است تسط اوست برتركيبات وتعبيراتي كه درعين ايجاز ،معني ومفهوم وسيعي رادربردارد؛ازاين قبيل است:"آب برآسمان انداختن" كنايه از مخالفت واعتراض كردن "آفتاب تا سايه نگذاشتن"كنايه ازمهلت ندادن  "ازكسي صورت نگاشتن" ونيز صورت كردن "كنياه از به ضد كسي گزارش دادن "تيربرنشانه زدن"به معني كاري را درست ومطابق مطلوب انجام دادن "روز راسوختن"بمعني درنگ كردن ووقت گذراندن "سنگ به سبو زدن "كنايه ازدل به دريا زدن "ميان دل را نمودن" به معني حقيقت احوال را گفتن وصميميت نشان دادن  "خاك ونمك بيختن "كنايه از صورت سازي كردن  (يادنامه ابوالفضل بيهقي ، ص 8 

نقاشي وتصويرگري عواطف وصحنه هابااستفاده ازتوصيفات زيبا

 بيهقي نويسنده اي است چيره دست كه عنان قلم را دراختيار داشته وبه اقتضاي حال آن را به گردش درآورده است آن جا كه سخن محتاج اطناب است به منظره سازي وهمه عناصر اصلي وفرعي موضوع پرداخته وتصويري تمام از آن به دست داده است نيز در عين كمال ايجاز در توصيف حق مطلب را ادا كرده است .وهردو حالت نمودار  موقع شناسي وتوانايي اوست درنويسندگي (،يادنامه ابوالفضل بيهقي ، ص 814 ) .

در اين موارد مانند نقاشي كه با چند خط مختصر طرحي كلي ولي روشن از موضوع مي كشد. بيهقي نيز  با به كار بردن جمله اي كوتاه ما را دربرابر واقع هاي قرار مي دهد. مثلا حادثه امير مسعود كه نزديك بود در رود هيرمند غرق شود.چنين خلاصه شده است.امير از آن جهان آمده به خيمه فرود آمد وجامه بگردانيد .

بيهقي در توصيف وقايع مانند نويسنده اي باريك بين وهنر مند فضاي هر داستان را تصوير كرده است وچهره ها ،لباس ها ،سلاح ها فقامت وديدار اشخاص وهمه ي صحنه ها را پيش چشم ما مي آورد.اززيبا ترين آنها صحنه بردار كردن حسنك وزير است .با توصيف همه جزئيات از وضع مردم تماشا گر كه به درد  مي گريستند.قرآن خوانان ،پيكان كه دوراوايستانيده بودند كه از بغداد آمدند وقرآن خوانا قرآن مي خوانند.حسنك را فرمودند كه جامه بيرون كش ،وي دست اندر زيركردوازار بند استواركرد وپايچه هاي ازار ببست وجبّه وپيراهن بكشيد ودورانداخت.با دستار وبرهنه باازار بايستاد ودست ها را درهم زده "( تاريخ بيهقي، ص   234  )

ودرتوصيف بدن حسنك مي گويد:"تني چون سيم سپيد وروي چون صدهزار نگار "ونيز در توصيف اشهد خواندن حسنك مي نويسدكه"واولب مي جنبانيد وچيزي مي خواند"واحوال حسنك وآوردن او وخروش هيجان مردم وزار زار گريستن نيشابوريان و"مشتي رند كه آنها را سيم دادند كه سنگ زنند ومرد خود مرده بود وجلادش رسن به گلو افكنده وخبه كرده" (همان ،ص235)

بااندك تأمّل درمتن فوق بديهي است موضوعي كه بيش از هر مطلب ديگر درانسان ايجاد همدردي وشفقت مي كند اعدام حسنك است .بيهقي آن واقعه را با شيوه هميشگي خود توصيف كرده همانطوري كه بيان شد او رنگ لباس وهمچنين بدن حسنك وازبين رفتن پاهاي خشك شده اش را وصف مي كند حتي به وصف احساسات هواداران جنگ درميان جمعيت مي پردازد ونيز عدم اجراي دستور سنگسار از سوي حاضران واين بخش اينچنين به اتمام مي رساند كه افسران مسعود مردم را تهديد به مرگ كردند.تا آنها قيام نكنند .درچنين مواردي است كه بيهقي قدرت خويش را در نقّاشي عواطف وصحنه ها با استادي كامل به كار مي گيرد چنان كه درخلع سلاح وعريان نمودن شخصي كه دستگير شده است نيز چنين مي كند كه عاطفه خواننده را بر مي انگيزاند واحساس آنها را همراه خويش مي كشد.وآنها را به هيجان در مي آورد.

نكته قابل توجه اين است كه توصيف تصاوير وجزئيات اغلب واقعي ونفساني ترسيم شده اند وجنبه بصري آنها قوي است همان طور كه حسّ بينايي برساير حواس ارجح است برخي تصاوير ترسيمي بدين قرار است "لشكر چون كوه آهن،خار درموزه اش افتاد"،"آبي برآتش آمد،مرگ خار زندگاني است" توصيف جزئيات نيز به نقاشي مي ماند"احمد دست دردست زد"از اين گذشته بيهقي به توصيف براي بيان جزئيات دقيق وجان كلام استفاده كرده است طوري كه تمام صحنه وحالات وروحيات درنظر بيننده مجسم مي گردد.(زمانه زندگي وكارنامه بيهقي،ص 105)

 بيهقي دنبال شكار لحظه هاست ودرهرجاكه فرصتي مي يابدمانند يك عكاس ماهرشكارش كرده ودرنهايت زيبايي وبه تمام وكمال وبدون كم وكاستي  توصيفش مي كند.عكس را آنقدرزيبا مي كشد كه خواننده اين زيبايي را حس كرده ودرذهن خود مجسم كند. دقت بیهقی در بیان جزییات و توصیف وقایع تا به حدی بوده كه احساس می شود هر كس به جز بیهقی در آن صحنه ها حاضر بود؛ نمی توانست آنها را-بدان گونه كه او دیده و بیان كرده- به تصویر درآورد. نكته قابل توجه اینكه بیهقی در برخی از رویدادها خود شاهد ماجرا نبوده و آنها را از زبان افراد ثقه نقل می كند اما این وقایع در فضای كلی تاریخ هیچ تفاوتی با آنچه او به چشم خود دیده؛ ندارد و این بیانگر هنرمندی بی نظیر بیهقی است.

شكل داستاني  

نثر بيهقي را نثر مرسل عالي دانسته اند که هم براي تاريخ نويسي مناسب است هم براي داستان نويسي . از يک سو نثر فخيم و جدي است و از سوي ديگر به زبان عاميانه و محاوره اي نزديک شده است . زبان قصه هاي قديم بيشتر به گزارش شبيه است تا داستان . نثر بيهقي ويژگي هاي داستاني دارد و هنري تر از قصه هاي قديم است .آهنگ و روال محاوره اي نثر بيهقي ، چيزي از ويژگي هاي نثر محاوره اي امروز کم ندارد و هيچ گاه نمي توان آن را با نثر مقاله اي و گزارشي و علمي يکسان پنداشت . لحن کلام عامل مهمي در معرفي شخصيت هاست . چگونگي لحن و يکدستي نثر در تاريخ بيهقي از ويژگي هاي مثبت آن است با توجه به زمان تاليف آن مايه ء شگفتي است .جريان هاي ادبي مدتي بعد از ظهور ، به سقوط مي رسند ولي بعضي از آثار مي توانند بر اين کهنگي غلبه کنند .بي پيرايگي يکي از مهم ترين عوامل شکوهمندي داستان است . نحوهء ترکيب در تاريخ بيهقي به نوعي است که خواننده واقعي بودن اثر را حس مي کند . خواننده با راوي همراه است وبا او  دچار احساسات متفاوت مي شود .( مجله دانشکده ادبيات دانشگاه فردوسي مشهد ، ص 57- ص 72)

بیهقی با هر یك از افراد تاریخی همانند یك تیپ یا شخصیت داستانی (كاراكتر) برخورد می كند؛ بنابراین فریفته ی فضل و دانش و احتشام خانوادگی افراد نمی گردد؛ و در جای دیگر می نشاند": وبوسهل با جاه و نعمت و مردمش در جنب امیر حسنك یك قطره آب بود از رودی ـ فضل جای دیگر نشیند.» هم چنین دشمنان مردم را ـ كه بو سهل نیز یكی از آنها است ـ به خوبی كالبد شكافی روانی می كند. نكته ی برجسته ی دیگر ـ كه تاریخ بیهقی را شاخص می كند ـ داشتن زاویه ی دید اول شخص است. معمولاً در كتاب های تاریخ از آن جا كه چیزی جز گزارش نیست ـ زاویه ی دید فوری وجود ندارد و نویسنده صرفاً راوی گزارش است كه هیچ گونه تشریح و تحلیل جانبی ندارد و به بیان دیگر یك بعدی و تك ساختی است.  زاویه ی دید اول شخص در تاریخ بیهقی بدین معناست كه بیهقی خود در متن حوادث بوده است ـ تا آن جا كه خودش یكی از شخصیت هایی است كه واقعه از زبان او و با احساس و چشم او به مخاطب منتقل می شود.خوش بختانه تاریخ بیهقی ازخود سانسوری و یا ضد مردمی، پاك و مبراست. سبب آن است كه بیهقی تنها گزارشگری ساده و كاتبی درباری نیست تا حوادث را آن طور كه می خواهند، بنویسد و خلعت و نعمت بیابد، بلكه او متفكری جامعه شناس و ادیبی متعهد است كه در جای جای كتابش نشانه های این تعهد و انسان دوستی به چشم می خورد. او آن بخش از اخبار گذشته ها را می آورد كه در آن حركتی مردمی یا عبرتی سودمند دیده می شود. او به نوعی (نه چندان روشن) به فلسفه ی تاریخ ایمان دارد و تاریخ را ـ اگر درست نوشته شود ـ عامل اساسی در تبیین تمدن و سرنوشت بشر می شناسد. او می گوید: «غرض من از نبشتن این اخبار آن است تا خوانندگان را از من فایده ای به حاصل آید و مگر كسی را ازین به كار آید.» (تاریخ بیهقی،  ص ۲۲۶ )تاريخ بيهقي شباهت زياد به رمان دارد.دراين ميان بررسي رمان در تاريخ بيهقي كاري است شگفت انگيز ، يكي از موجباتي كه كتاب تاريخ بيهقي را خواندني و مطبوع كرده است لطف داستان  پردازي است . اين كه خواننده هنگام مطالعه مجذوب آن مي شود و مي خواهد موضوع را يكسره دنبال كند تا به پايان رساند.

تاريخ بيهقي صرفا تاريخ نيست بلكه مانند يك رمان ، داراي شگردهاي خاص و پيچيده ي داستان نويسي است اما نمي توان گفت هدفش كاملا رمان است . در تاريخ بيهقي اشخاص داستان فراوانند و از طبقات گوناگون شاه ، شاهزاده ، وزير . نديم ، نيك انديشان ، بد كرداران وبسياري ديگر را در اين كتاب مي توان ديد كه هر كس بسته به تاثير و اهميتش جلوه گر است ورفتاري دارد در خور منش و مقام خويش نه تنها مردان بلكه زنان نيز الته به ندرت در قصه داراي نقشي بارزند وچشم گير است . اما قهرمانان اصلي كه بيهقي چنان كه خود بارها دركتابش عنوان مي كند قصد دارد طرحي نو وگونه اي ديگر از تاريخ نويسي ارائه دهد وحتي سعي مي كنداين همه جزء نگري اش را هم توجيه كند و البته همين شكستن سنت مختار است كه كتاب او را بوي دگر داده و حضور روح بيهقي ، اديب مورخ ، دبير و البتّه ناصح را در همه جا شهادت مي دهد .اشاره شد كه تاريخ بيهقي صرفا تاريخ نيست بلكه مانند يك رمان داراي شگردهاي خاص و پيچيده داستان نويسي است  در تعريف رمان اين چنين آمده است :« داستاني است كه بر اساس تقليدي نزديك به واقعيت از آدمي و عادات و حالات بشري نوشته شده باشد و به نحوي از انحاء شالوده ي جامعه را خود تصوير و منعكس كند.»( قصه داستان كوتاه ورمان ، ص41)

شاید برخی نظریه پردازان را در باب بیهقی بتوان صادق انگاشت آن جا كه می گویند: «جامعه شناسی رمان باید كاری كند كه تاریخ جامعه نه در ادبیات آن، بلكه از طریق ادبیات خوانده شود.» (ادبیات داستانی ، ص ۸)

به بیان دیگر تاریخ بیهقی، همان رمان مورد نظر است كه تاریخ جامعه ی ایران را در عصر غزنویان، بیان می كند.غم نامه ی (تراژدی) حسنك وزیر، همانند یك اثر شگفت انگیز ادبی در تاریخ بیهقی به تصویر كشیده شده است: چون حسنك را از بُست به هرات آوردند، بوسهل زوزنی او را به علی رایض، چاكر خویش سپرد و رسید بدو از انواع استخفاف آن چه رسید؛ كه چون باز جستی نبود كار و حال او را، انتقام ها، تشفی ها رفت...» (تاریخ بیهقی، ص ۲۲۷)  

روزنامه نگاری

تاریخ بیهقی به نوعی می تواند با روزنامه نگاری(ژورنالیسم) شباهت پیدا كند. در روزگار ما در بسیاری سرزمین های عقب نگه داشته شده،‌متأسّفانه مفهوم ژورنالیسم، به معنای روزنامه نگاری منهای تحلیل و كالبد شكافی واقع گرایانه ی حوادث است. اگر روزگاری نشریه ای پیدا شود كه به تفسیر واقع گرایانه اقدام كند، به عنوان ایجاد تنش در جامعه، از انتشارش جلوگیری می كنند؛ زیرا تحلیل حوادث، به سر نخ های اصلی و عوامل پشت پرده، منتهی می گردد و از عناصر مردم فریب، پرده بر می گیرد و سران و سلاطین را رسوا می كند.

"وبوسهل با جاه و نعمت و مردمش در جنب امیر حسنك یك قطره آب بود از رودی ـ فضل جای دیگر نشیند.»(تاريخ بيهقي ص ۲۲۷)

"این بوسهل مردی امام زاده و محتشم و فاضل و ادیب بود، اما شرارت و زعارتی در طبع وی مؤكد شده...و با آن شرارت دل سوزی نداشت و همیشه چشم نهاده بودی تا پادشاهی بزرگ و جبار بر چاكری خشم گرفتی و آن چاكر را لت زدی و فرو گرفتی، این مرد از كرانه بجستی و فرصتی جستی و تضریب كردی و المی بزرگ بدین چاكر رسانیدی" (تاريخ بيهقي، 226ص)

پس می توان گفت كه بیهقی در معنای دقیق كلمه یك روزنامه نگار (ژورنالیست) و تحلیل گر سیاسی ـ اجتماعی است كه از فلسفه ی خاص پیروی می كند. او معتقد است كه آن چه باعث فجایع تاریخی می شود، دل بستن به حطام دنیا و دنیا پرستی است. سرانجام دنیا پرستان نیز دربدری و باختن بازی است. پس تاریخ بیهقی بدین معنا، گزارش صرف و ارائه ی اخبار خام نیست. . او موضع خود را در برابر هر حادثه ای مشخص می كند تا خواننده بداند كه نویسنده با حوادث هم سویی دارد یا مخالف آن است.

حكايت آماده براي تنظيم نمايشي‌

بعضي حكايات‌ِ آمده در تاريخ بيهقي به گونه‌اي پرداخته شده‌اند كه با مختصر تصرفي در عبارت‌هايشان مي‌توان آنها را در قالب طرح يك نمايش راديويي يا فيلم تلويزيوني و سينمايي قرار داد: «چون بار بگسست و هركس به جاي خويش بازگشتند عبدالله طاهر، حاجب بزرگ‌، وزير را با خود يار گرفت‌. در باب فضل ربيع عنايت كردند تا حضرت خلافت بر وي به سر رضا آمد و فرمود تا او را هم در سرايي كه اعيان نشستندي جاي معين كردند و اميدوار تهنيت و اصطناع‌.» (تاريخ بيهقي‌، ص 28)

با اين فرض كه عبدالله طاهر و حسن سهل برادر فضل‌بن سهل در صحنه‌هاي قبل‌، تمهيد پايمردي و بركشيدن فضل ربيع كرده‌اند، مي‌توان بدين ترتيب صحنه‌اي از يك نمايش را ترتيب داد: پس از گسستن بار، درباريان كه در حال رفتن‌اند، عبدالله طاهر به اشاره‌اي حسن را نگه مي‌دارد. پيش مي‌روند به دلجويي در باب فضل‌. با استفاده از ذهنيتي كه كل حكايت از خليفه در باب فضل به دست مي‌دهد، مي‌توان چند جمله براي ايجاد رفق و رأفت در خليفه نسبت به فضل ربيع به عبارت مذكور افزود، و آنگاه‌، تسليم خليفه را در برابر الحاح آن دو به تصوير كشيد. گويي بيهقي خود كار خويش را از حيث نمايشي صحنه‌بندي كرده است‌. چند سطر پيشتر در اصل تاريخ بيهقي‌، صحنه‌اي تصوير شده كه زمينه را براي تصوير صحنه مذكور فراهم كرده‌: «چون اميرالمؤمنين بار دارد، هركس از اعيان چون وزير و اصحاب مناصب و اركان دولت و حجّاب و سپاه‌سالاران و وضيع و شريف به محل‌ّ و مرتبه خويش پيش رفتند و بايستادند و بنشستند و بياراميدند.» ( همان‌; ص 27)  در پرداخت اين صحنه نيز مي‌توانسته‌ايم بارگاهي را نشان دهيم به اميري كه به عبارت «باردهيد»، بار مي‌دهد. در نماي بعد، اعيان نشان داده مي‌شوند كه هركدام از وزير و اصحاب مناصب تا اركان دولت و حجّاب وقتي مي‌رسند، مي‌دانند كجا بروند، و بعد بايستند يا بنشينند يا اجازه دارند كه علاوه بر نشستن‌، بر مخدّه‌ها تكيه زنند. پاره‌اي عبارات‌، با قرار گرفتن نقل قول‌هاي مستقيم در آنها، يك گام به فضاي نمايشي نزديك‌تر شده‌اند: «عبدالله طاهر كه حاجب بزرگ بود پيش اميرالمؤمنين مأمون رفت و عرضه داشت كه «بنده‌، فضل ربيع‌، به حكم فرمان آمده است‌. بر آن جمله كه فرمان بود او را در سراي بيروني جاي كرده‌ام و به پايگاه نازل بداشته‌. در پيش آوردن فرمان چيست‌؟» اميرالمؤمنين‌، لحظه‌اي انديشيد و حلم و كرم و سيرت حميدة او وي را برآن داشت تا مثال داد كه او را پيش آرند.» كه تصرّف بدين‌گونه ممكن خواهد بود: عبدالله از صف حاجبان دربار جدا مي‌شود و پيش مي‌آيد. به احترام روبه‌روي خليفه مي‌ايستد و عين قول خود را مي‌گويد. امير لحظه‌اي به تفكر و تأمّل درنگ مي‌كند. مي‌توان اين درنگ را با عبارتي كه خليفه با خود مي‌گويد همراهي كرد: «ردكردن پايمردي دو محترم دربار دور از خرد است‌» و بعد امرِ امير بيايد كه‌: «بياورندش‌!»بيهقي تمام اجزاي يك كار نمايشي را فراهم آورده است‌. كافي است كه هر عبارت در جاي خود با پرداخت كامل‌كنندة نمايشي قرارگيرد. پس از امر امير، شتاب و شعف عبدالله طاهر باعث مي‌شود تا از مجلس‌ِ بار خليفه به سرعت بيرون آيد و فضل را از ملاطفت خليفه خبر كند. هم‌، دل او را محكم گرداند كه مرتبة او در صف هم معين شده و اگر مراقبت باشد، بازهم جاي لطف و رتبه ستاندن هست‌: «در حال‌، عبدالله طاهر از پيش خليفه بيرون آمد و اين تشريف كه خليفه فرمود، بدو رسانيد و او را اندازه پيدا كرد و اميدوار ديگر تربيت‌ها گردانيد.» (همان‌; ص 28)

  عبارت بعد، به روشني دستور عمل دوربين و بازيگر را بيان مي‌كند: «او بدان زنده گشت و بدان موضع كه عبدالله طاهر معين كرد بياراميد تا عبدالله طاهر از خدمت حضرت خلافت بپرداخت و وقت بازگشتن شد. از دار خلافت برنشست تا به سراي خويش رود.» عبارات بيان صحنه و حركت‌، با همان توالي كه بايد بيايند، آمده‌اند. در داستان فرستادن لشكر براي گرفتن غازي‌، يك صحنه با همه جزئيات بازگو شده‌. كافي است چند نسخه از كار در اختيار كارگردان براي هماهنگ كردن بازيگران اصلي و سياهي لشكر و بازيگران براي ايفاي نقش‌شان باشد: «عبدوس دررسيد و جنگ بنشاند و ملامت كرد لشكر را كه‌: شمايان را فرمان نبود جنگ كردن‌; جنگ چرا كرديد؟ برابر وي ببايستي ايستاد، تا فرماني ديگر رسيدي‌. گفتند: جنگ به ضرورت كرديم كه خواست از آب بگذرد و چون ممكن نشد، قصد گريز كرد بر جانب آموي‌. ناچارش بازداشتيم كه از ملامت سلطان بترسيديم‌. اكنون چون تو رسيدي‌، دست از جنگ بكشيديم تا فرمان چيست‌! عبدوس نزديك غازي رفت‌. و او بر بالايي بود ايستاده و غمي شده‌. گفت‌: اي سپاه‌سالار! كدام ديو تو را از راه ببرد تا خويشتن را دشمن كام كردي‌؟ از پافتاده‌، بگريست و گفت‌: قضا چنين بود و بترسانيدند. گفت‌: دل مشغول مدار كه در توان يافت‌. و امان و انگشتري نزديك وي فرستاد و پيغام بداد و سوگندان امير ياد كرد. غازي از اسب به زمين آمد و زمين بوسه داد و لشكر غلامانش ايستاده از دو جانب‌. عبدوس دل او گرم كرد و غازي‌، سلاح از خود جدا كرد و پيلي با مهد دررسيد. غازي را در مهد نشاندند و غلامانش و قومش را دل گرم كردند. عبدوس پسر غازي را همچنان تير درنشانده به دست سواران مسرع بفرستاد و هرچه رفته بود پيغام داد. و نيم شب پسر به درگاه رسيد و امير چون آن بديد و پيغام عبدوس بشنيد بياراميد.» (همان‌، ص 280)

نتيجه

دركتاب بزرگ وبسيارمهم تاريخ بيهقي سه عنصراساسي هنر ؛يعني عاطفه،تخيل وانديشه به خوبي رعايت شده ودركنار هم اثري ماندگار را به وجود آورده اند  وآن را جزو آثار گران قدر ادب فارسی  نموده اند که خواندنش، شوری مضاعف به دوستداران آن می دهد؛ برحرص وولع آنها مي افزايد تا بيشتر بخوانند وكمتر خسته شوند. درواقع در جذابيت وگيرايي کاملا بی نظیر است .اين اثر از اين نظر به جويباري زيبا وپردرخت وانبوه شبيه است كه رونده هرچه مي رود خسته نمي گردد وباز هم مي خواهد برود وبيشتر ببيند وافزون تر لذت ببيرد. خواندن اين اثر بزرگ حسّ هرخواننده اي را بر مي انگيزد وبا خود همراه وهم عقيده مي سازد وتا انتهاي داستان به همراه خود مي كشد.علت اين همه كشش والتذاذ،بيان واقعيت ها بوده است .اومانند آيينه اي تمام خوبي ها وزشتي ها را يك يك بيان داشته است ؛گاهي خواننده با خواندن داستاني مثل حسنك وزير به گريه مي افتد وگاهي با بيان شيرين آن سراي پاي وجودش  سرشارازتعجب مي شود  كه  اين ، خود هنري بزرگ محسوب مي شود. اين اثردر گذر ايام همچنان مورد عنايت اهل فضل و هنر قرار گرفته است وآنها را واداشته درباره اين كتاب قلم فرسايي كنند.  

منابع ومآخذ 

1-    خطيب رهبر ،خليل ،تاريخ بيهقي،انتشارات مهتاب تهران،1386 

2-    رید ، هربرت ، مترجم: نجف دریا بندری، معنی هنر،  تهران: کتاب‌های جیبی، 1358

3-    زرّین‌کوب، عبد الحسین، آشنایی با نقد ادبی، ، انتشارات تهران سخن، 1374

4-    زرفا ، میش ، ادبیات داستانی، ترجمه نسرین پروینی، نشر فروغی

5-    صادقي ،جمال ،قصه داستان كوتاه ورمان ، ، تهران ،1366

6-    كاكاوند،رشيد، شعورقلم، انتشارات تهران : ققنوس، 1388

7-    مصطفوي سبزواري، رضا ،تاريخ بيهقي،ازسري انتشارات آزمايشي متون درسي دانشگاه پيام نور، 1375

8-    مجله دانشکده ادبيات دانشگاه فردوسي مشهد،ش مسلسل 124- 125، چاپ 1378

9-    والدمن، مريلين،زمانه،زندگي وكارنامه بيهقي،مترجم:اتحاديه،منصوره،چاپ اول،1375

10-يوسفي ،غلامحسين  ،يادنامه ابوالفضل بيهقي ،مجموعه مقالات، دانشگاه مشهد

 تهیه کننده:یدالله صحنه

 چكيده :

دراين مقاله سعي شده است به خلاصه ونمونه هايي از برجستگي هاي هنر ي به كاررفته درتاريخ بيهقي پرداخته شود.برجستگي هاي هنري يا هنرهاي برجسته درتاريخ بيهقي بسيار وسيع است وبا وجود منابع بسيار پراكنده ازاين موضوع دراين مقاله به حدّاقل قناعت شده است.درحدّ توان به كمك منابع ودرك ودريافت شخصي به مواردي ازبرجستگي هاي هنري تاريخ بيهقي  از جمله :برجستگي هاي زباني وادبي، ويژگي شعر گونه بودن ،ويژگي داستان گونه بودن ، هنر دربيان توصيفات صحنه ها  و خلاصه، آن چه كه باهنرورزي تمام باعث برانگیخته شدن احساسات مخاطبانش شودوبتواند با آنها ارتباط وپيوند معنوي برقرار كند، به صورت مختصربيان  شده است.در تاريخ بيهقي عوامل زيادي روي خواننده تأثير گذار هستند كه جزءبزرگ ترين هنرهاي بيهقي است وهمين خصوصيات باعث شده تا اين كتاب اززيباترين وجذاب ترين نثرزبان فارسي محسوب شود.

كليدواژه ها:

صورخيال، توصيف ، هنرنويسندگي ، احساس وعاطفه

مقدمه

درتعريف هنر مي توان گفت: هنر، انتقال عواطف و احساسات هنرمند به انسان است. هنرمندان چیره‌دست، قادر بوده‌اند در آثارشان، عواطف و تجربیات خود را به صورتی آشکار کنند که باعث برانگیخته شدن احساسات مخاطب شود و با ایجاد عواطف مشترک با مخاطبان، ارتباط و پیوندی معنوی برقرار کنند. هنرمندان، با خلق آثار بدیع، آنچه را که افراد عادی از درک آن عاجز بوده‌اند، برای همگان، قابل فهم کرده‌اند. عکاسی، نقّاشی، مجسّمه‌سازی، آهنگ‌سازی، فیلم‌سازی، تئاتر، معماری، طرّاحی، کاریکاتور و...، امروزه دیگر از بخش‌های ثابت و جذّاب زندگی جوامع انسانی شمرده می‌شوند.تولستوی می‌گوید: هنر، یک فعّالیت انسانی است و مقصدش انتقال عالی‌ترین و بهترین احساساتی است که انسان‌ها بدانها دست یافته‌اند».( آشنایی با نقد ادبی، ص25)

زمانی در دنیای غرب، بحث جنجال‌برانگیز آیا زیبایی، جزء ذات هنر است یا خیر؟»، مطرح شد. عدّه‌ای معتقد بودند که اساساً هنر، تجربه زیباشناختی بشر از جهان است و برخی دیگر، بر این باور بودند که هنر، تجربه‌ای از زیبایی‌ها و زشتی‌های جهان است. امّا باید در نظر داشت اگر هنر، تنها وسیله‌ای برای کسب لذّت و نشان دادن زیبایی باشد، بسیاری از آثار هنری ارزشمند ـ‌که به عنوان نمونه، فقر و تبعیض یا جنگ و مرگ و آوارگی را به تصویر می‌کشندـ، از دایره هنر، خارج خواهند شد.گروهی دیگر از پیروان اخلاق، هنر را وسیله‌ای برای ارتقای کمالات بشر و کسب فضیلت و معنویت والای انسانی دانسته‌اند. به گفته لئو تولستوی: هنر، صرفاً تولید آثار دلپذیر نیست. مهم‌تر از همه، لذّت نیست؛ بلکه وسیله ارتباط انسان‌هاست برای دوام حیات بشر و برای سیر به سوی سعادت فرد و جامعه انسانی. پس ضروری و لازم است؛ زیرا افراد بشر را با برانگیختن احساساتی یکسان، به یکدیگر پیوند می‌دهد». هنرمند، با ذهن پویای خویش، آثاری تازه می‌آفریند تا دریچه‌ای از دنیایی متفاوت را در مقابل چشم بینندگان بگشاید. هر جامعه‌ای می‌تواند از طریق بهره‌گیری از هنر خوب و سالم، با وجود تفاوت‌های زبانی و فرهنگی، با همه مردم دنیا و در همه زمان‌ها، ارتباط و پیوند برقرار کند و با زبان هنر ـ که زبان مشترک و قابل فهم همگان است‌ـ، به زندگی در جهان هستی‌ـ که جلوه‌ای از ذات حق است‌ـ، معنا و مفهومی عمیق ببخشد.(معنی هنر1358،ص ۴ )

بي گمان براي ابراز يك پديده هنري استعداد هنري لازم است كه بتواند با جولان قلم درميدان نويسندگي ويژگي هاي برجسته اي را پديد آورد.بيهقي نيز ازجمله كساني بود كه آثارش داراي برجستگي هاي هنري بوده واثراورا ازديگر آثار جدا مي نمايد. آنچه اورابه مقام رفيع دبيري دردستگاه  رسانده شخصيت وارجمندي وقلم تواناي  او درپيشگاه بزرگان بوده است كه اينهمه مورد لطف ومرحمت آنها بوده واورا نوازش مي كنند ولايق انتصاب درشغل دبيري مي دانند.دراين قسمت به اهميت شغل دبيري مي پردازم كه بي گمان براي رسيدن به آن ارزشي هنري لازم بوده است.

هنردبيري بيهقی 

سبك نگارش وروش نويسندگي وهنرمندي هاي بيهقي در اين خصوص يكي از ويژگي هاي كتاب اوست شغل دبيري درروزگار اوازجمله پيشه هاي ارجمندي بود كه به قول فردوسي مرد افكنده از او به مقام بلند  مي رسيد. وگنج بي اندازه مي يافت فردوسي ارزش ها وشرايط دبيري راچنين باز مي نمايد.

دبيري بياموز فرزند را                                چوهستي بود خويش وپيوندرا

دبيري رساند جوان را به تخت                  شودناسزا  زو سزاوار بخت

دبيري است از پيشه ها ارجمند                 وزو مرد افكنده گردد بلند

چوبا آلت ورأي باشد دبير                        نشيند بر پادشاه ناگزير

تن خويش را گربداردبه رنج                    بيابد بي اندازه از شاه گنج

بلاغت چو با خط فراز آيدش                   به اندازه معني فراز آيدش

زلفظ آن گزيند كه كوتاه تر                    به خط آن نمايد كه دلخواه تر

خردمند بايد كه باشد دبير                       همان بردبار وسخن ياد گير

با توجه به بيان فردوسي وشرايطي كه او براي دبيري برمي شمارد، بي شك كسي بدون شايستگي ودارا بودن امتيازات خاص اين هنر بدان مقام رفيع نمي رسد وشايد ازمعدود مشاغلي بود كه بدون داشتن صلاحيت ولياقت هاي علمي دست يافتن بدان ميسر نبود چه رسد به اين كه كسي به مقام والاي رياست ديوان انشا برسد وكتابي درآداب ورسوم نگارش وكتابت بنويسد.(بي سبب نبود كه عنصرالمعالي كيكاووس يك باب  ازكتاب خود را به"آداب وآيين دبيري" اختصاص داده است.ونظامي عروضي درقرن ششم دبير را مانند شاعر ومنجم وطبيب ازخواص پادشاه مي شمرد. (،تاريخ بيهقي،ازسري انتشارات آزمايشي متون درسي دانشگاه پيام نور، ،ص18)

درتوصيف جزئيات مربوط به قهرمانان داستان وخلق وخوي ورفتار وكردار وحتي چهره و شكل ظاهري واندام وسروصورت ولباس آنان جنبه هاي گوناگون تاريخ او را چنان جذاب جلوه مي دهد كه گاه خواننده تاريخي بودن اثر اورا از ياد مي برد وخود را دردنياي يك كتاب رمان بسيار گيرا وزنده احساس مي كند كه همواره اشتياق پيدا مي كند آن را با ولع خاصي بخواند وبه پايان رساند. اطناب هاي دلچسب وبجا به اقتضاي موقع وگاه ايجازهاي مناسب زمان دركتاب او سبب مي گردد تا نه تنها ملال انگيز نگردد ويا خللي به معني وارد نياورد بلكه بيان اورا نيز بسيار گيرا تر وبليغ تر كند .شادروان دكتر فياض در مقدمه تاريخ بيهقي مي نويسد براي نوشتن تاريخ تنها داشتن مواد كافي نيست .هنري هم لازم است كه ازاين مواد استفاده كند ؛يعني انشايي كه بتواند گذشته محو شده را پيش چشم آيندگان مجسم ومحسوس سازد. هنر بيهقي اينجاست. درنوشته هاي قديم كم تر كتابي است كه بتواند با كهنگي زبان اينقدر براي خوانندگان خود جذبه داشته باشد.وهر خواننده اي به شرط آشنايي با زبان آن را با ولع واشتياق وبدون كسالت وملال بخواند. هنر بيهقي اوج بلاغت طبيعي فارسي وبهترين نمونه هنر انشايي پيشينيان است كه زيبايي را درسادگي مي جسته وارتماس با طبيعت زباني مانند طبيعت گرم وزنده وساده وبا شكوه داشته اند . دركتاب بيهقي نمونه هاي مختلفي ازانشا هست وقصه هايي دارد كه ازحيث بلاغت سند لايق زبان فارسي محسوب مي شود كلام بيهقي طنيني خاص دارد.آهنگين وگوش نواز وساده وطبيعي وآبشارگونه .او بهترين وتراش خورده ترين واژه ها را برمي گزيند ونيز با بهترين تأليف مي آرايد وتعهد او دربه كار گرفتن اين دو روش يعني انتخاب بهترين كلمات وتأليف بهتري بافت ها سبب مي گردد تا موسيقي كلام او آهنگي موزون يابد وتحركي ويژه خود داشته باشد.اگر نثر اورا باديگرمورخان بسنجيم سخن اورا به تعبير امروز شسته ورفته وبدوراز كلمات زائد ويا مترادفات غير ضروري وگاه بي معني وملال افزا مي يابيم واين رسايي سخن وبلاغت او درگفتار وحسن تعبير وايجاز كم نظير از ارزش هاي بارز سبك نگارش كتاب محسوب مي گردد.

پيوستگي ميان مطالب وپيوند دادن ميان آن ها از ويژگي هاي بارز ديگر هنر نويسندگي بيهقي است .واو با مهارتي خاص چنان مطالب متنوع وگوناگون كتاب را به هم مي پيوندد كه احساس يكپارچه بودن وبه اصطلاح وحدت موضوع همواره محفوظ مي ماند(همان ص19)

ارزش هنري 

ازامتيازات برجسته اين كتاب جذابيت وگيرايي آن است شايد درميان تواريخ قديم نتوانيم كتابي بيابيم كه هرچه مي خوانيم برحرص وولع ما براي بيشترخواندن بيفزايد. تاريخ بيهقي از اين ديدگاه به جويباري زيبا وپردرخت وانبوه مي ماند كه رونده هرچه مي رود خسته نمي گردد وباز هم مي خواهد برود وبيشتر ببيند وافزون تر لذت ببيرد. غم نامه محاكمه جنگ وزير وپيش درآمدها وپيامدهاي آن همراه با ذكر دقيق وبايد گفت نقّاشي صحنه هاي اين رويداد تلخ تاريخ چنان با ژرف نگري وگيرايي خاص بيان گرديده كه اين واقعه را به صورت يك رمان دلكش مجسم ميسازد وهيچ خواننده اي نيست كه پس از آن كه به خواندن آغاز كردن بتواند از بقيه آن بگذرد ونخواند وتاريخ بيهقي ازاين

قبيل صحنه هاي زنده وگيرا وشكوهمند بسيار دارد .

توصيف وضع زندگي درباري وبازگويي آنچه دردرون مي گذشته ونيز اوضاع اجتماعي آن روزگار از ارزش هاي ديگر اين كتاب تاريخي است وبه راستي حكم آيينه اي را دارد كه آنچه براي نويسنده مشهود بوده عينا در آن انعكاس يافته است در داستا ن" خيشخانه هرات " بيهقي خوشگذراني ها وعياشي هاي روزگار جواني مسعود غرنوي را بسيار رندانه وزيبا مي نماياند. از شراب خواري هاي او كه البته پنهان از پدرمي خورد تا مطرباني كه برايش مي نواختند وپوشيده از ريحان خادم فرود سراي خلوت ها مي كرد ومطربان مي داشت.مرد وزن كه ايشان را ازراه هاي نبهره نزديك وي بردندي وحتي ازنوع عكس هايي كه دروديواراتاق خوابش را با آن ها مي آراسته وزمان خواب وبيداري وتمام زندگي خصوصي او وتفتيش هاي پنهاني پدر دراين گونه مسائل سخن مي گويد امّا بسيار رندانه وزيركانه به شرح اين ماجراها مي پردازد تا مبادا كه گرفتاري اي برايش پيش آيد واو را ازنوشتن بازدارد. مثلا درهمين داستان خيشخانه هرات قبل از پرداختن به اين عياشي ها مقدمه را چنين آغاز مي كند كه ازبيداري وحزم احتياط اين پادشاه محتشم يكي آن است كه به روزگارجواني كه به هرات مي بود ....همه اسرار وپنهان كاري هاي مسعود را رندانه باز مي نماياند اما به ظاهر چنين وانمود مي سازد كه به راستي ازبيداري وحزم واحتياط مسعود سخن به ميان مي آورد.(همان ص14) 

متن 

برجستگي هاي هنر ي بيهقي بسيار گسترده وبي شمار است ؛امّاباتوجه به ويژگي هاي كه درباره هنر درقسمت مقدمه ذكر شد عواملي كه درتاريخ بيهقي روي خواننده داراي تأثير بيشتري بوده به شرح زير ذكر مي شود.البته ناگفته نماند كه هريك از عوامل برجسته در اين مقاله  به طوركلي ذكر شده اند ومي توان براي هركدام جايگاه ويژه اي بازكرد ودرباره آنها قلم فرسايي كرد. 

   ويژگي‌هاي زباني 

ويژگي‌هايي در تاريخ بيهقي وجوددارد كه اين متن را نسبت به ساير متون كهن برتري مي‌دهد. بعضي از اين ويژگي‌ها دلايل زباني و يا ادبي دارند.زبان و ادب در اين نوشتار، مترادف فرض نشده‌اند. به نظر نگارنده هر گاه كلمات براي برقراري ارتباط استفاده شوند، ما در حوزه‌ زبان قرار داريم امّا آنجايي كه كلمات در خدمت خلق زيبايي و تأثيرگذاري به مخاطب باشند، قدم به دنياي ادبيات گذاشته‌ايم، بديهي است در چنين حالتي هم ارتباط وجود دارد اما تنها هدف، نيست. ناگزير بيهقي بايد خلاق‌تر باشد و به طبع سليم خود بيشتر اعتماد كند و زبان و سبك خود را، خود بسازد. شايد اگر نويسنده‌اي ديگر بود، اثري خسته كننده از آب در مي‌آمد اما اين دبير پير آن قدر تجربه و اعتماد به نفس دارد كه از هر عاملي در جهت غناي زبان اثر خود بهره بجويد.

يكي ازبرجسته ترين ويژگي هاي اين كتاب ،خصوصيت زباني وامتيازات اين متن است درباب واژه ها،عبارات وتركيب هاي موجود. ازجمله:

ساخت فعل ها وتكرار شناسه ها كه به موسيقي وضرباهنگ متناسب با متن مي انجامد:"هرروز حاجب علي برنشستي وبه صحرا آمدي وبايستادي....واگرازجانب خبري تازه گشتي بازگفتي واگرجانبي را خللي بودي به نامه وسوار دريافتندي - استفاده از واژه هاوتركيبات خاص-مثل صفت "نيست همتا" به معني بي نظير "شادمانگي" يا تعبير" به مويي"( شعورقلم،ص40)

- جمله هاي معترضه ي طولاني - ايجاز- جدايي صفت از موصوف- موسيقي كلام: " نامه آور برجاي بمانده واجابت مي بود ونمي بود بدو... (همان.ص44)

آفرينش واژه ها و ترکيبات بديع -استفاده ي طبيعي و غير متکلفانه از لغات و جمع مکسر و گاهي هم عبارات عربي- حذف افعال و حتي گاهي قسمتي از يک عبارات به قرينه، بنا به اقتضاي بلاغت کلام -زيبايي و خوش آهنگي کلام . سخن مادر حسنك وقتي خبر مرگ فرزند را مي‌شنود: "بزرگا مردا كه اين پسرم بود".( تاريخ بيهقي ،ص236)

مصوت‌هاي بلندي كه در اين جمله پشت‌سرهم آمده‌اند، هر خواننده‌اي را وا مي‌دارد كه هم ناله با مادر حسنك - و شايد بيهقي - آه بكشد!  

ويژگي هاي ادبي 

بعضي ازخصوصياتي كه نثر تاريخ بيهقي را شاعرانه نموده ويژگي هاي ادبي(صورخيال) اوست كه عبارتند از: كاربرد جناس ،تشبيهات ،استعاره ها – تمثيلات، کنايات زيبا ،موسيقي كلام ،انتخاب واژه هاوعباراتي كه

 "وباقي تاريخ چون خواهد گذشت كه نيز نام نونصر نبشته نيايد دراين تأليف قلم را لختي بروي بگريانم وازنظم ونثر بزرگان كه چنين مردم وچنين مصيبت را آمده است بازنمايم تا تشفّي اي باشد مرا وخوانندگان را "(همان ص929)كه درمرگ استادش ،بونصر مشكان بيان داشته است. يا درجاي ديگري اززبان يكي از رعايابعد از بازداشت اميرمحمد درقلعه كوهتيز ،بي پناهي وبي قراري طرفداران اورا با تشبيهي بديع وبكر توصيف كرده است:( شعورقلم ،ص47)

"چون لشكر از تگيناباد سوي هرات رفتند،من وماننده من كه خدمتكاران امير محمد بوديم ،ماهي اي از آب بيفتاده ودر خشكي مانده وغارت شده وبينوا گشته  ودل نمي داد كه از پاي قلعه كوهتيز زاستر شويمي..." درمثال جناس:گردش اقدار وحكم اوراست درراندن منحت ومحنت ونمودن انواع كامكاري (ص3 تاريخ بيهقي )"بارانكي خردخرد مي باريد،چنان كه زمين ترگونه مي كرد..." عبارت مشهودي است كه به شعرمي زند.موسيقي آن،انتخاب واژه ها وشيوه بيان به شعر نزديك است.

"مطربان را هم صلت نفرمود كه دراين روزگارآن زرپاش سستي گرفته بود وكم باريدي..."

تشبيه در آثار بيهقي بيشتر از هر آرايه ‌ديگري مورد توجه قرار گرفته است. گاهي درتوصيف اشخاص علاوه بر ايجاز  ازتشبيه استفاده مي كند.اوبراي توصيف چالاكي وبي رحمي وتندي اسكندر،اورا به رعد وبرق وصاعقه مانند نموده ودرآرامش پس ازخشم وبي رحمي برابر بهار وتابستان مانند كرده كه هرچه قدر هم ببارد،آفتاب وخورشيد را به دنبال دارد وحق مطلب را با يك تشبيه ساده درخصوص روحيه وشخصيت اسكندر بيان كرده است."پس اسكندر مردي بوده است با طول وعرض وبانگ وبرق وصاعقه ،چنانكه دربهار وتابستان ابر باشد كه به پادشاهان روي زمين گذاشته است وبباريده وباز شده و...."  وبوسهل زوزني كمان قصد وعصبيت بزه كرد.( همان. ص54)

تسجيع در اين دوره حداقل در كتب تاريخ بلاي جان نثر شده است اما از آرايه‌هاي لفظي نمونه‌هاي قابل توجهي از واج‌آرايي يا دقيق‌تر "صدا معنايي، يافت مي‌شود. مثلاً محمود در خشم مي‌گويد: "بدين خليفه‌‌ خرف شده ببايد نبشت..." كه تكرار صداي "خ" عصبانيت را القا مي‌كند.

هنرديگربيهقي كه زبان اورا پرمايه كرده وقدرت تعبير آن را به حدّاعلا رسانده است تسط اوست برتركيبات وتعبيراتي كه درعين ايجاز ،معني ومفهوم وسيعي رادربردارد؛ازاين قبيل است:"آب برآسمان انداختن" كنايه از مخالفت واعتراض كردن "آفتاب تا سايه نگذاشتن"كنايه ازمهلت ندادن  "ازكسي صورت نگاشتن" ونيز صورت كردن "كنياه از به ضد كسي گزارش دادن "تيربرنشانه زدن"به معني كاري را درست ومطابق مطلوب انجام دادن "روز راسوختن"بمعني درنگ كردن ووقت گذراندن "سنگ به سبو زدن "كنايه ازدل به دريا زدن "ميان دل را نمودن" به معني حقيقت احوال را گفتن وصميميت نشان دادن  "خاك ونمك بيختن "كنايه از صورت سازي كردن  (يادنامه ابوالفضل بيهقي ، ص 8 

نقاشي وتصويرگري عواطف وصحنه هابااستفاده ازتوصيفات زيبا

 بيهقي نويسنده اي است چيره دست كه عنان قلم را دراختيار داشته وبه اقتضاي حال آن را به گردش درآورده است آن جا كه سخن محتاج اطناب است به منظره سازي وهمه عناصر اصلي وفرعي موضوع پرداخته وتصويري تمام از آن به دست داده است نيز در عين كمال ايجاز در توصيف حق مطلب را ادا كرده است .وهردو حالت نمودار  موقع شناسي وتوانايي اوست درنويسندگي (،يادنامه ابوالفضل بيهقي ، ص 814 ) .

در اين موارد مانند نقاشي كه با چند خط مختصر طرحي كلي ولي روشن از موضوع مي كشد. بيهقي نيز  با به كار بردن جمله اي كوتاه ما را دربرابر واقع هاي قرار مي دهد. مثلا حادثه امير مسعود كه نزديك بود در رود هيرمند غرق شود.چنين خلاصه شده است.امير از آن جهان آمده به خيمه فرود آمد وجامه بگردانيد .

بيهقي در توصيف وقايع مانند نويسنده اي باريك بين وهنر مند فضاي هر داستان را تصوير كرده است وچهره ها ،لباس ها ،سلاح ها فقامت وديدار اشخاص وهمه ي صحنه ها را پيش چشم ما مي آورد.اززيبا ترين آنها صحنه بردار كردن حسنك وزير است .با توصيف همه جزئيات از وضع مردم تماشا گر كه به درد  مي گريستند.قرآن خوانان ،پيكان كه دوراوايستانيده بودند كه از بغداد آمدند وقرآن خوانا قرآن مي خوانند.حسنك را فرمودند كه جامه بيرون كش ،وي دست اندر زيركردوازار بند استواركرد وپايچه هاي ازار ببست وجبّه وپيراهن بكشيد ودورانداخت.با دستار وبرهنه باازار بايستاد ودست ها را درهم زده "( تاريخ بيهقي، ص   234  )

ودرتوصيف بدن حسنك مي گويد:"تني چون سيم سپيد وروي چون صدهزار نگار "ونيز در توصيف اشهد خواندن حسنك مي نويسدكه"واولب مي جنبانيد وچيزي مي خواند"واحوال حسنك وآوردن او وخروش هيجان مردم وزار زار گريستن نيشابوريان و"مشتي رند كه آنها را سيم دادند كه سنگ زنند ومرد خود مرده بود وجلادش رسن به گلو افكنده وخبه كرده" (همان ،ص235)

بااندك تأمّل درمتن فوق بديهي است موضوعي كه بيش از هر مطلب ديگر درانسان ايجاد همدردي وشفقت مي كند اعدام حسنك است .بيهقي آن واقعه را با شيوه هميشگي خود توصيف كرده همانطوري كه بيان شد او رنگ لباس وهمچنين بدن حسنك وازبين رفتن پاهاي خشك شده اش را وصف مي كند حتي به وصف احساسات هواداران جنگ درميان جمعيت مي پردازد ونيز عدم اجراي دستور سنگسار از سوي حاضران واين بخش اينچنين به اتمام مي رساند كه افسران مسعود مردم را تهديد به مرگ كردند.تا آنها قيام نكنند .درچنين مواردي است كه بيهقي قدرت خويش را در نقّاشي عواطف وصحنه ها با استادي كامل به كار مي گيرد چنان كه درخلع سلاح وعريان نمودن شخصي كه دستگير شده است نيز چنين مي كند كه عاطفه خواننده را بر مي انگيزاند واحساس آنها را همراه خويش مي كشد.وآنها را به هيجان در مي آورد.

نكته قابل توجه اين است كه توصيف تصاوير وجزئيات اغلب واقعي ونفساني ترسيم شده اند وجنبه بصري آنها قوي است همان طور كه حسّ بينايي برساير حواس ارجح است برخي تصاوير ترسيمي بدين قرار است "لشكر چون كوه آهن،خار درموزه اش افتاد"،"آبي برآتش آمد،مرگ خار زندگاني است" توصيف جزئيات نيز به نقاشي مي ماند"احمد دست دردست زد"از اين گذشته بيهقي به توصيف براي بيان جزئيات دقيق وجان كلام استفاده كرده است طوري كه تمام صحنه وحالات وروحيات درنظر بيننده مجسم مي گردد.(زمانه زندگي وكارنامه بيهقي،ص 105)

 بيهقي دنبال شكار لحظه هاست ودرهرجاكه فرصتي مي يابدمانند يك عكاس ماهرشكارش كرده ودرنهايت زيبايي وبه تمام وكمال وبدون كم وكاستي  توصيفش مي كند.عكس را آنقدرزيبا مي كشد كه خواننده اين زيبايي را حس كرده ودرذهن خود مجسم كند. دقت بیهقی در بیان جزییات و توصیف وقایع تا به حدی بوده كه احساس می شود هر كس به جز بیهقی در آن صحنه ها حاضر بود؛ نمی توانست آنها را-بدان گونه كه او دیده و بیان كرده- به تصویر درآورد. نكته قابل توجه اینكه بیهقی در برخی از رویدادها خود شاهد ماجرا نبوده و آنها را از زبان افراد ثقه نقل می كند اما این وقایع در فضای كلی تاریخ هیچ تفاوتی با آنچه او به چشم خود دیده؛ ندارد و این بیانگر هنرمندی بی نظیر بیهقی است.

شكل داستاني  

نثر بيهقي را نثر مرسل عالي دانسته اند که هم براي تاريخ نويسي مناسب است هم براي داستان نويسي . از يک سو نثر فخيم و جدي است و از سوي ديگر به زبان عاميانه و محاوره اي نزديک شده است . زبان قصه هاي قديم بيشتر به گزارش شبيه است تا داستان . نثر بيهقي ويژگي هاي داستاني دارد و هنري تر از قصه هاي قديم است .آهنگ و روال محاوره اي نثر بيهقي ، چيزي از ويژگي هاي نثر محاوره اي امروز کم ندارد و هيچ گاه نمي توان آن را با نثر مقاله اي و گزارشي و علمي يکسان پنداشت . لحن کلام عامل مهمي در معرفي شخصيت هاست . چگونگي لحن و يکدستي نثر در تاريخ بيهقي از ويژگي هاي مثبت آن است با توجه به زمان تاليف آن مايه ء شگفتي است .جريان هاي ادبي مدتي بعد از ظهور ، به سقوط مي رسند ولي بعضي از آثار مي توانند بر اين کهنگي غلبه کنند .بي پيرايگي يکي از مهم ترين عوامل شکوهمندي داستان است . نحوهء ترکيب در تاريخ بيهقي به نوعي است که خواننده واقعي بودن اثر را حس مي کند . خواننده با راوي همراه است وبا او  دچار احساسات متفاوت مي شود .( مجله دانشکده ادبيات دانشگاه فردوسي مشهد ، ص 57- ص 72)

بیهقی با هر یك از افراد تاریخی همانند یك تیپ یا شخصیت داستانی (كاراكتر) برخورد می كند؛ بنابراین فریفته ی فضل و دانش و احتشام خانوادگی افراد نمی گردد؛ و در جای دیگر می نشاند": وبوسهل با جاه و نعمت و مردمش در جنب امیر حسنك یك قطره آب بود از رودی ـ فضل جای دیگر نشیند.» هم چنین دشمنان مردم را ـ كه بو سهل نیز یكی از آنها است ـ به خوبی كالبد شكافی روانی می كند. نكته ی برجسته ی دیگر ـ كه تاریخ بیهقی را شاخص می كند ـ داشتن زاویه ی دید اول شخص است. معمولاً در كتاب های تاریخ از آن جا كه چیزی جز گزارش نیست ـ زاویه ی دید فوری وجود ندارد و نویسنده صرفاً راوی گزارش است كه هیچ گونه تشریح و تحلیل جانبی ندارد و به بیان دیگر یك بعدی و تك ساختی است.  زاویه ی دید اول شخص در تاریخ بیهقی بدین معناست كه بیهقی خود در متن حوادث بوده است ـ تا آن جا كه خودش یكی از شخصیت هایی است كه واقعه از زبان او و با احساس و چشم او به مخاطب منتقل می شود.خوش بختانه تاریخ بیهقی ازخود سانسوری و یا ضد مردمی، پاك و مبراست. سبب آن است كه بیهقی تنها گزارشگری ساده و كاتبی درباری نیست تا حوادث را آن طور كه می خواهند، بنویسد و خلعت و نعمت بیابد، بلكه او متفكری جامعه شناس و ادیبی متعهد است كه در جای جای كتابش نشانه های این تعهد و انسان دوستی به چشم می خورد. او آن بخش از اخبار گذشته ها را می آورد كه در آن حركتی مردمی یا عبرتی سودمند دیده می شود. او به نوعی (نه چندان روشن) به فلسفه ی تاریخ ایمان دارد و تاریخ را ـ اگر درست نوشته شود ـ عامل اساسی در تبیین تمدن و سرنوشت بشر می شناسد. او می گوید: «غرض من از نبشتن این اخبار آن است تا خوانندگان را از من فایده ای به حاصل آید و مگر كسی را ازین به كار آید.» (تاریخ بیهقی،  ص ۲۲۶ )تاريخ بيهقي شباهت زياد به رمان دارد.دراين ميان بررسي رمان در تاريخ بيهقي كاري است شگفت انگيز ، يكي از موجباتي كه كتاب تاريخ بيهقي را خواندني و مطبوع كرده است لطف داستان  پردازي است . اين كه خواننده هنگام مطالعه مجذوب آن مي شود و مي خواهد موضوع را يكسره دنبال كند تا به پايان رساند.

تاريخ بيهقي صرفا تاريخ نيست بلكه مانند يك رمان ، داراي شگردهاي خاص و پيچيده ي داستان نويسي است اما نمي توان گفت هدفش كاملا رمان است . در تاريخ بيهقي اشخاص داستان فراوانند و از طبقات گوناگون شاه ، شاهزاده ، وزير . نديم ، نيك انديشان ، بد كرداران وبسياري ديگر را در اين كتاب مي توان ديد كه هر كس بسته به تاثير و اهميتش جلوه گر است ورفتاري دارد در خور منش و مقام خويش نه تنها مردان بلكه زنان نيز الته به ندرت در قصه داراي نقشي بارزند وچشم گير است . اما قهرمانان اصلي كه بيهقي چنان كه خود بارها دركتابش عنوان مي كند قصد دارد طرحي نو وگونه اي ديگر از تاريخ نويسي ارائه دهد وحتي سعي مي كنداين همه جزء نگري اش را هم توجيه كند و البته همين شكستن سنت مختار است كه كتاب او را بوي دگر داده و حضور روح بيهقي ، اديب مورخ ، دبير و البتّه ناصح را در همه جا شهادت مي دهد .اشاره شد كه تاريخ بيهقي صرفا تاريخ نيست بلكه مانند يك رمان داراي شگردهاي خاص و پيچيده داستان نويسي است  در تعريف رمان اين چنين آمده است :« داستاني است كه بر اساس تقليدي نزديك به واقعيت از آدمي و عادات و حالات بشري نوشته شده باشد و به نحوي از انحاء شالوده ي جامعه را خود تصوير و منعكس كند.»( قصه داستان كوتاه ورمان ، ص41)

شاید برخی نظریه پردازان را در باب بیهقی بتوان صادق انگاشت آن جا كه می گویند: «جامعه شناسی رمان باید كاری كند كه تاریخ جامعه نه در ادبیات آن، بلكه از طریق ادبیات خوانده شود.» (ادبیات داستانی ، ص ۸)

به بیان دیگر تاریخ بیهقی، همان رمان مورد نظر است كه تاریخ جامعه ی ایران را در عصر غزنویان، بیان می كند.غم نامه ی (تراژدی) حسنك وزیر، همانند یك اثر شگفت انگیز ادبی در تاریخ بیهقی به تصویر كشیده شده است: چون حسنك را از بُست به هرات آوردند، بوسهل زوزنی او را به علی رایض، چاكر خویش سپرد و رسید بدو از انواع استخفاف آن چه رسید؛ كه چون باز جستی نبود كار و حال او را، انتقام ها، تشفی ها رفت...» (تاریخ بیهقی، ص ۲۲۷)  

روزنامه نگاری

تاریخ بیهقی به نوعی می تواند با روزنامه نگاری(ژورنالیسم) شباهت پیدا كند. در روزگار ما در بسیاری سرزمین های عقب نگه داشته شده،‌متأسّفانه مفهوم ژورنالیسم، به معنای روزنامه نگاری منهای تحلیل و كالبد شكافی واقع گرایانه ی حوادث است. اگر روزگاری نشریه ای پیدا شود كه به تفسیر واقع گرایانه اقدام كند، به عنوان ایجاد تنش در جامعه، از انتشارش جلوگیری می كنند؛ زیرا تحلیل حوادث، به سر نخ های اصلی و عوامل پشت پرده، منتهی می گردد و از عناصر مردم فریب، پرده بر می گیرد و سران و سلاطین را رسوا می كند.

"وبوسهل با جاه و نعمت و مردمش در جنب امیر حسنك یك قطره آب بود از رودی ـ فضل جای دیگر نشیند.»(تاريخ بيهقي ص ۲۲۷)

"این بوسهل مردی امام زاده و محتشم و فاضل و ادیب بود، اما شرارت و زعارتی در طبع وی مؤكد شده...و با آن شرارت دل سوزی نداشت و همیشه چشم نهاده بودی تا پادشاهی بزرگ و جبار بر چاكری خشم گرفتی و آن چاكر را لت زدی و فرو گرفتی، این مرد از كرانه بجستی و فرصتی جستی و تضریب كردی و المی بزرگ بدین چاكر رسانیدی" (تاريخ بيهقي، 226ص)

پس می توان گفت كه بیهقی در معنای دقیق كلمه یك روزنامه نگار (ژورنالیست) و تحلیل گر سیاسی ـ اجتماعی است كه از فلسفه ی خاص پیروی می كند. او معتقد است كه آن چه باعث فجایع تاریخی می شود، دل بستن به حطام دنیا و دنیا پرستی است. سرانجام دنیا پرستان نیز دربدری و باختن بازی است. پس تاریخ بیهقی بدین معنا، گزارش صرف و ارائه ی اخبار خام نیست. . او موضع خود را در برابر هر حادثه ای مشخص می كند تا خواننده بداند كه نویسنده با حوادث هم سویی دارد یا مخالف آن است.

حكايت آماده براي تنظيم نمايشي‌

بعضي حكايات‌ِ آمده در تاريخ بيهقي به گونه‌اي پرداخته شده‌اند كه با مختصر تصرفي در عبارت‌هايشان مي‌توان آنها را در قالب طرح يك نمايش راديويي يا فيلم تلويزيوني و سينمايي قرار داد: «چون بار بگسست و هركس به جاي خويش بازگشتند عبدالله طاهر، حاجب بزرگ‌، وزير را با خود يار گرفت‌. در باب فضل ربيع عنايت كردند تا حضرت خلافت بر وي به سر رضا آمد و فرمود تا او را هم در سرايي كه اعيان نشستندي جاي معين كردند و اميدوار تهنيت و اصطناع‌.» (تاريخ بيهقي‌، ص 28)

با اين فرض كه عبدالله طاهر و حسن سهل برادر فضل‌بن سهل در صحنه‌هاي قبل‌، تمهيد پايمردي و بركشيدن فضل ربيع كرده‌اند، مي‌توان بدين ترتيب صحنه‌اي از يك نمايش را ترتيب داد: پس از گسستن بار، درباريان كه در حال رفتن‌اند، عبدالله طاهر به اشاره‌اي حسن را نگه مي‌دارد. پيش مي‌روند به دلجويي در باب فضل‌. با استفاده از ذهنيتي كه كل حكايت از خليفه در باب فضل به دست مي‌دهد، مي‌توان چند جمله براي ايجاد رفق و رأفت در خليفه نسبت به فضل ربيع به عبارت مذكور افزود، و آنگاه‌، تسليم خليفه را در برابر الحاح آن دو به تصوير كشيد. گويي بيهقي خود كار خويش را از حيث نمايشي صحنه‌بندي كرده است‌. چند سطر پيشتر در اصل تاريخ بيهقي‌، صحنه‌اي تصوير شده كه زمينه را براي تصوير صحنه مذكور فراهم كرده‌: «چون اميرالمؤمنين بار دارد، هركس از اعيان چون وزير و اصحاب مناصب و اركان دولت و حجّاب و سپاه‌سالاران و وضيع و شريف به محل‌ّ و مرتبه خويش پيش رفتند و بايستادند و بنشستند و بياراميدند.» ( همان‌; ص 27)  در پرداخت اين صحنه نيز مي‌توانسته‌ايم بارگاهي را نشان دهيم به اميري كه به عبارت «باردهيد»، بار مي‌دهد. در نماي بعد، اعيان نشان داده مي‌شوند كه هركدام از وزير و اصحاب مناصب تا اركان دولت و حجّاب وقتي مي‌رسند، مي‌دانند كجا بروند، و بعد بايستند يا بنشينند يا اجازه دارند كه علاوه بر نشستن‌، بر مخدّه‌ها تكيه زنند. پاره‌اي عبارات‌، با قرار گرفتن نقل قول‌هاي مستقيم در آنها، يك گام به فضاي نمايشي نزديك‌تر شده‌اند: «عبدالله طاهر كه حاجب بزرگ بود پيش اميرالمؤمنين مأمون رفت و عرضه داشت كه «بنده‌، فضل ربيع‌، به حكم فرمان آمده است‌. بر آن جمله كه فرمان بود او را در سراي بيروني جاي كرده‌ام و به پايگاه نازل بداشته‌. در پيش آوردن فرمان چيست‌؟» اميرالمؤمنين‌، لحظه‌اي انديشيد و حلم و كرم و سيرت حميدة او وي را برآن داشت تا مثال داد كه او را پيش آرند.» كه تصرّف بدين‌گونه ممكن خواهد بود: عبدالله از صف حاجبان دربار جدا مي‌شود و پيش مي‌آيد. به احترام روبه‌روي خليفه مي‌ايستد و عين قول خود را مي‌گويد. امير لحظه‌اي به تفكر و تأمّل درنگ مي‌كند. مي‌توان اين درنگ را با عبارتي كه خليفه با خود مي‌گويد همراهي كرد: «ردكردن پايمردي دو محترم دربار دور از خرد است‌» و بعد امرِ امير بيايد كه‌: «بياورندش‌!»بيهقي تمام اجزاي يك كار نمايشي را فراهم آورده است‌. كافي است كه هر عبارت در جاي خود با پرداخت كامل‌كنندة نمايشي قرارگيرد. پس از امر امير، شتاب و شعف عبدالله طاهر باعث مي‌شود تا از مجلس‌ِ بار خليفه به سرعت بيرون آيد و فضل را از ملاطفت خليفه خبر كند. هم‌، دل او را محكم گرداند كه مرتبة او در صف هم معين شده و اگر مراقبت باشد، بازهم جاي لطف و رتبه ستاندن هست‌: «در حال‌، عبدالله طاهر از پيش خليفه بيرون آمد و اين تشريف كه خليفه فرمود، بدو رسانيد و او را اندازه پيدا كرد و اميدوار ديگر تربيت‌ها گردانيد.» (همان‌; ص 28)

  عبارت بعد، به روشني دستور عمل دوربين و بازيگر را بيان مي‌كند: «او بدان زنده گشت و بدان موضع كه عبدالله طاهر معين كرد بياراميد تا عبدالله طاهر از خدمت حضرت خلافت بپرداخت و وقت بازگشتن شد. از دار خلافت برنشست تا به سراي خويش رود.» عبارات بيان صحنه و حركت‌، با همان توالي كه بايد بيايند، آمده‌اند. در داستان فرستادن لشكر براي گرفتن غازي‌، يك صحنه با همه جزئيات بازگو شده‌. كافي است چند نسخه از كار در اختيار كارگردان براي هماهنگ كردن بازيگران اصلي و سياهي لشكر و بازيگران براي ايفاي نقش‌شان باشد: «عبدوس دررسيد و جنگ بنشاند و ملامت كرد لشكر را كه‌: شمايان را فرمان نبود جنگ كردن‌; جنگ چرا كرديد؟ برابر وي ببايستي ايستاد، تا فرماني ديگر رسيدي‌. گفتند: جنگ به ضرورت كرديم كه خواست از آب بگذرد و چون ممكن نشد، قصد گريز كرد بر جانب آموي‌. ناچارش بازداشتيم كه از ملامت سلطان بترسيديم‌. اكنون چون تو رسيدي‌، دست از جنگ بكشيديم تا فرمان چيست‌! عبدوس نزديك غازي رفت‌. و او بر بالايي بود ايستاده و غمي شده‌. گفت‌: اي سپاه‌سالار! كدام ديو تو را از راه ببرد تا خويشتن را دشمن كام كردي‌؟ از پافتاده‌، بگريست و گفت‌: قضا چنين بود و بترسانيدند. گفت‌: دل مشغول مدار كه در توان يافت‌. و امان و انگشتري نزديك وي فرستاد و پيغام بداد و سوگندان امير ياد كرد. غازي از اسب به زمين آمد و زمين بوسه داد و لشكر غلامانش ايستاده از دو جانب‌. عبدوس دل او گرم كرد و غازي‌، سلاح از خود جدا كرد و پيلي با مهد دررسيد. غازي را در مهد نشاندند و غلامانش و قومش را دل گرم كردند. عبدوس پسر غازي را همچنان تير درنشانده به دست سواران مسرع بفرستاد و هرچه رفته بود پيغام داد. و نيم شب پسر به درگاه رسيد و امير چون آن بديد و پيغام عبدوس بشنيد بياراميد.» (همان‌، ص 280)

نتيجه

دركتاب بزرگ وبسيارمهم تاريخ بيهقي سه عنصراساسي هنر ؛يعني عاطفه،تخيل وانديشه به خوبي رعايت شده ودركنار هم اثري ماندگار را به وجود آورده اند  وآن را جزو آثار گران قدر ادب فارسی  نموده اند که خواندنش، شوری مضاعف به دوستداران آن می دهد؛ برحرص وولع آنها مي افزايد تا بيشتر بخوانند وكمتر خسته شوند. درواقع در جذابيت وگيرايي کاملا بی نظیر است .اين اثر از اين نظر به جويباري زيبا وپردرخت وانبوه شبيه است كه رونده هرچه مي رود خسته نمي گردد وباز هم مي خواهد برود وبيشتر ببيند وافزون تر لذت ببيرد. خواندن اين اثر بزرگ حسّ هرخواننده اي را بر مي انگيزد وبا خود همراه وهم عقيده مي سازد وتا انتهاي داستان به همراه خود مي كشد.علت اين همه كشش والتذاذ،بيان واقعيت ها بوده است .اومانند آيينه اي تمام خوبي ها وزشتي ها را يك يك بيان داشته است ؛گاهي خواننده با خواندن داستاني مثل حسنك وزير به گريه مي افتد وگاهي با بيان شيرين آن سراي پاي وجودش  سرشارازتعجب مي شود  كه  اين ، خود هنري بزرگ محسوب مي شود. اين اثردر گذر ايام همچنان مورد عنايت اهل فضل و هنر قرار گرفته است وآنها را واداشته درباره اين كتاب قلم فرسايي كنند.  

منابع ومآخذ 

1-    خطيب رهبر ،خليل ،تاريخ بيهقي،انتشارات مهتاب تهران،1386 

2-    رید ، هربرت ، مترجم: نجف دریا بندری، معنی هنر،  تهران: کتاب‌های جیبی، 1358

3-    زرّین‌کوب، عبد الحسین، آشنایی با نقد ادبی، ، انتشارات تهران سخن، 1374

4-    زرفا ، میش ، ادبیات داستانی، ترجمه نسرین پروینی، نشر فروغی

5-    صادقي ،جمال ،قصه داستان كوتاه ورمان ، ، تهران ،1366

6-    كاكاوند،رشيد، شعورقلم، انتشارات تهران : ققنوس، 1388

7-    مصطفوي سبزواري، رضا ،تاريخ بيهقي،ازسري انتشارات آزمايشي متون درسي دانشگاه پيام نور، 1375

8-    مجله دانشکده ادبيات دانشگاه فردوسي مشهد،ش مسلسل 124- 125، چاپ 1378

9-    والدمن، مريلين،زمانه،زندگي وكارنامه بيهقي،مترجم:اتحاديه،منصوره،چاپ اول،1375

10-يوسفي ،غلامحسين  ،يادنامه ابوالفضل بيهقي ،مجموعه مقالات، دانشگاه مشهد

1- مقدمه:

در این نوشتار قصد داریم به معرفی آنالیز اجزا اصلی (Principal components analysis) به پردازیم. آنالیز اجزا اصلی  (pca) یک تکنیک مفید آماری است که کاربرد آن در زمینه های از قبیل : تشخیص چهره،فشرده سازی تصویر و یک تکنیک رایج برای شناسایی یک نمونه در داده های از بعد بالا است.

این تبدیل که با اسامی دیگری چون هتلینگ(Hostelling Transform)، کارهانن-لو(Karhunen-Live Transform(KLT)) و بردار های ویژه نیز شناخته می شود،تبدیل بهینه در کارهای فشرده سازی و کاهش بعد است و خطای میانگین مربعات حاصل از فشرده سازی را کمینه می کند. هر چند این تبدیل به علت وابسته بودن به داده ورودی، جای خود را در الگوریتم های کاربردی و عملی، به تبدیل گسسته کسینوسی(Discret Cosine Transform(DCT)) داده است اما در صورت کافی بودن داده ورودی می تواند تبدیل بهینه را استخراج نماید.

آنالیز اجزای اصلی یک روش اختیاری چند منغیری است. اگر ما در جایی مجبور هستیم مهم ترین متغیر را یا یک تعداد محدودی از متغیر ها را دریک مجموعه انتخاب کنیم از آنالیز اجزای اصلی کمک می گیریم .

آنالیز اجزای اصلی می تواند هم چنین برای پیدا کردن سیگنال ها در اطلاعات نویزدار به کار رود.

قبل از این که از آنالیز اجزا اصلی توصیفی به دست آوریم ابتدا به معرفی مفاهیمی ریاضی که در آنالیز اجزا اصلی استفاده می شود می پردازیم.

این قسمت انحراف معیار، کوورایانس ، بردارهای مشخصه و مقادیر ویژه را پوشش می دهد.این دور نما دانشی قابل فهم از قسمت های آنالیز اجزا اصلی فراهم می آورد.

در این نوشتار مثال های وجود دارد که از طریق آن معنی و مفهوم بحث را روشن می سازد.

2- ریاضیات زمینه(لازم):

در این قسمت تلاش می کند که مهارت های لازم در ریاضیات پایه مورد نیاز در آنالیز اجزا اصلی بدست آوریم.

به خاطر سپردن طرز کار صحیح تکنیک ریاضی نسبت به فهمیدن دلایل اهمیت کمتری دارد. زیرا که یک تکنیک ممکن استفاده شود و نتیجه عملی به ما در مورد داده نهایی بگوید.

در این قسمت ابتدا به بخشی از آمار که در توزیع اندازه یا چگونگی پراکندگی داده ها است توجه می کنیم و در بخش دیگر به ماتریس جبری، مقادیر ویژه و بردار های مشخصه که مهمترین ویژگی یک ماتریس که اساس آنالیز اجزا اصلی توجه می کنیم.

2-1 آمار:

در سراسر بحث آماری ما با مجموعه نسبتا بزرگی از داده ها سر و کار داریم و باید ارتباط (وابستگی) بین مجموعه با نقاط خاص در آن مجموعه داده را تحلیل کنیم. اما ما قصد داریم در مجموعه داده ها توجه کنیم به تعداد کمی از اطلاعات و نتیجه ای که درباره این مجموعه داده ها به ما می دهد.

2-1-1 انحراف معیار استاندارد :

برای فهمیدن انحراف معیار به یک مجموعه داده احتیاج داریم. آمارشناسان معمولا علاقمند به نمونه گیری از جامعه هستند. برای استفاده کردن از روش های نمونه گیری به عنوان مثال جامعه تمام مردم یک کشور است. در حالی که یک نمونه یک زیر مجموعه از جامعه است که آمارشناسان اندازه می گیرند.

مطلب مهم دیگر درباره آمار اگر از سراسر جامعه استفاده می کنید این است که فقط با اندازه گیری یک نمونه از جامعه شما می توانید با اندازه گیری احتمال(سنجش احتمال) کار کنید.

در این بخش آماری قصد داریم فرض کنیم که اطلاعات ما نمونه ای از جامعه است.

در اینجا یک مثال وجود دارد:

X = [1 2 4 6 12 15 25 45 68 67 65 98]

از علامت Xبرای اشاره به مجموعه اعداد استفاده می کنیم.اگر به یک عدد خاص در مجموعه داده ها بخواهیم اشاره کنیم از یک زیر نویس بر روی علامت X  استفاده کنیم که یک عدد خاص را نشان می دهد.

تعدادی مطلب درباره یک مجموعه داده است که ما می توانیم حساب کنیم. برای مثال ما میانگین نمونه ها را می توانیم حساب کنیم. چون با مفهوم میانگین نمونه ای آشنا هستیم فقط فرمول را ارائه می کنیم:

مربع فاصله هر نقطه از میانگین مجموعه و آنها را جمع کرده و تقسیم بر n-1 می کنیم و ریشه دوم مثبت می گیریم.

علامتS  معمولا برای نشان دادن انحراف معیار یک نمونه به کار می رود.

اگر مجبور به استفاده از سراسر جامعه بودید از تقسیم برn  استفاده کنید و اگر از نمونه استفاده می کنید از تقسیم بر n  استفاده کنید.

برای دو مجموعه بالا انحراف معیار در جداول زیر محاسبه شده اند:

انتظار داریم مجموعه اول انحراف معیار بزرگتری داشته باشد به این خاطر که داده ها از میانگین فاصله بیشتری دارند.

فقط به عنوان یک مثال دیگر مجموعه داده های زیر میانگین و انحراف معیار 10 دارند زیرا همه اعداد یکی هستند. هیچ کدام از آن ها از میانگین منحرف نمی شوند.

[10 10 10 10]

با توجه هر دو علامت و فرمول متوجه می شوید که واریانس مربع انحراف معیار است.

 S² علامت معمولی برای واریانس یک نمونه است. هر دو این مقیاس از پراکندگی داده ها هستند. انحراف معیار مقیاس معمولی تری است. اما واریانس هم استفاده می شود.

جمله درجه دوم نشان داده شده را به دو بخش بسط داده ایم زیرا این دانشی برای محاسبه کردن کوواریانس به ما می دهد.

این دقیقا همان فرمول واریانس است به جز آن که در دومین مجموعه از پرانتزهاY جایگزین  X شده است.

تعریف کوواریانس: برای هر قلم داده تفاوت بین ارزشX  و میانگینX  را با تفاوت بین ارزشY  ضرب می کند و تقسیم برn-1.

فرض می کنیم از یک گروه دانش آموز سوال شده است که در درس خاصی چه نمره ای دریافت کرده اند و چه تعداد ساعت آن ها در کل صرف مطالعه کرده اند. بنا بر این ما دو بعد داریم اولین بعدH  تعداد ساعت مطالعه است و دومین بعد M نمره کسب شده است.

شکل زیر به ما اطلاعات فرضی را نشان می دهد. و cov(H,M)  کوواریانس ساعت های مطالعه کردن و نمره گرفتن را محاسبه می کند.

بنا براین کوواریانس به چه چیزی را نشان می دهد؟ ارزش درست به اهمیت علامت آن (مثبت یا منفی) نیست. اگر ارزش مثبت باشد، نشان می دهد که هر دو بعد با هم افزایش می یابند، مثلا افزایش ساعت مطالعه، نمره پایانی را افزایش می دهد. اگر ارزش منفی است، اگر یک بعد افزایش یابد، بعد دیگر کاهش می یابد. اگر کوواریانس را منفی بدست آوریم پس آنچه به ما می گوید مخالف هم هستند، که با افزایش ساعت مطالعه نمره پایانی کاهش می یابد. در بعضی موارد که کوواریانس صفر می شود نشان می دهد که دو بعد مستقل از هم هستند.

نتیجه ای که با افزایش نمره به ما می گوید مثلا افزایش ساعت مطالعه می توان به آسانی با رسم یک نمودار از اطلاعات دید مانند شکل زیر:

از آن جا که ارزش کوورایانس را بین هر دو بعد در مجموعه اطلاعات می توان حساب کرد این تکنیک اغلب برای پیدا کردن ارتباط بین بعدها در ابعاد بزرگ مجموعه اطلاعات که تجسم آن مشکل است استفاده می شود.

به نام خدا

پادشاها در من مسکین نگر                                             گر زمن بد دیدی آن شد این نگر

خالقا گر نیک و گر بد کرده ام                                              هرچه کردم با تن خود کرده ام

عفو کن دون همتیهای مرا                                                       محو کن بی حرمتیهای مرا

مقدمه

تنوع و غنای ادبیات ایران بسیار زیاد است و هر کدام از اندیشمندان و شعرا و عرفای ایرانی به روش و سبک خاص خود آثار گرانبهایی را برای ما به میراث گذاشتند که امروزه خواندن اصل کتابها یا درک مفاهیم آن برای همگان مقدور نمی باشد . لذا دانستن و فهمیدن مفاهیم این اثر یا بکار گیری آن در تربیت روح انسانی مستلزم درک و فهم آسان مطالب این کتاب می باشد . نگارندۀ این اثر برای اینکه جویندگان کمال و حقیقت را هرچه آسانتر در این راه همراهی کند تصمیم گرفت تا متن کامل کتاب منطق الطیر را به زبان بسیار ساده و قابل فهم برگرداند و آن را در اختیار همه ی علاقه مندان به این آثار گرانبها و ارزشمند قرار دهد . مخاطبان این اثر عام بوده و همه به اندازه نیاز خود می توانند از آن بهره گیرند .

مرجع این کتاب کلیات منطق الطیر عطار است که به کوشش جناب استاد ارجمند سید صادق گوهرین گرد آمده و تصحیح شده است و نگارنده از آن به عنوان منبع اصلی استفاده کرده و تمام ابیات آن را به روش خطی و به نثر بسیار ساده و روان فارسی برگردانده است و امیدوار می باشد که مورد توجه و عنایت خوانندگان عزیز قرار گیرد .

 مولاي متقيان علي (ع) مي فرمايد :

خدا را سپاس در حالي كه نه از رحمت او نوميدم ، نه از رحمتش بی بهره ام ، نه از آمرزش او مأيوسم و نه از پرستش او سر برتافته ام . خداوندي كه رحمت او همواره برجاست و نعمتش را زوال نباشد و دنيا سرايي است كه ناپايداري مقدر اوست . مردمش از آنجا رخت برخواهند بست هم شيرين گواراست هم سبز و خرم . خواستاران خود را زود مي يابد هركه در او بنگرد دلش را مي فريبد . پس هر توشه ی نيكو كه ميسر است برگيريد و قدم به راه سفر نهيد . در دنيا بيش از آنچه شما را بسنده است مخواهيد و  بيش از آنچه به شما داده است طلب مكنيد .

 و حضرت عيسي روح اله مي فرمايد :

هرآنچه والاست ، هرآنچه درست است ، هرآنچه پاك است ، هرآنچه دوست داشتنی و هر آنچه ستودنی است ، بدان بينديشيد . اگر چيزي عالی است و شايان ستايش در آن تامل كنيد .

 شرح حال عطار

ابو حامد فريدالدين محمد بن ابي بكر ابراهيم عطار نيشابوري به سال 540 در نيشابور از يك پدر و مادر مومن و زاهد پيشه به دنيا آمد . پدرش دارو فروش و مادرش زنی زاهد منش بود كه به گفته خود او بيست و چند سال آخر عمرش را فقط به عبادت و خلوت كردن با خدا گذرانده و دست از دنيا و زرق و برق آن كشيده بود .

 چو سالي بيست هست ، اكنون زيادت                                 كه نه چادر ، نه موزه داشت عادت

زدنيا فارغ و خلوت گزيده                                                               گزيده گوشه و عزلت گزيده

 وقتي عطار بزرگ شد حرفه ی پدر را پيشه خود ساخته و او نيز دارو فروش شد .

 بدارو خانه پانصد شخصي بودند                                                كه در هروز نبضم مي نمودند

 عطار فردي خوش قريحه و نازك خيال و حساس بود . او موضوعاتي را كه در اطرافش مي گذشت به خوبي مي ديد و آنها را حس مي كرد و در بعضي موارد آنها را به رشته ي شعر مي كشيد تا جايي كه دو اثر با ارزش خود يعني مصيبت نامه و الهي نامه را در حين كاركردن در دكان عطاري خود به رشته ي نظم درآورد .

 مصيبت نامه كاندوه جهانست                                                الهي نامه كاسرار عيانست

بداروخانه كردم هردو آغاز                                                 چه گويم زو درستم ، زين و آن باز

عطار در حدود هفتاد و چند سال عمر كرده و آثار ارزشمندي به انسانهاي روشن ضمير و پاكدل كه به نداي او گوش فرانهادند تقديم نمود . از جمله اين آثار الهي نامه ، اسرار نامه ، مصيبت نامه ، مختار نامه و منطق الطير و خسرونامه مي باشد .

منطق الطیر را باید تاج مثنوی های عطار نام نهاد که آن منظومه ای رمزی مشتمل بر 4458 بیت به بحر رمل مسدس مقصور محذوف می باشد و موضوع آن گفتگوی مرغان درباره ی پرنده ای   افسانه ای است به نام سیمرغ و مراد از پرندگان ، سالکان راه حق و مراد ازسیمرغ ، وجود حق تعالی می باشد .

سبک عطار در مورد بيان اشعار كتاب منطق الطير يا مقامات طيور ، سبک سمبوليسم مي باشد كه معمولاً در اين سبک ادبي نويسنده از زبان موجودات و چيزهايي كه در طبيعت وجود دارد براي بيان هدف و منظور خود استفاده مي كند ، اين موجودات مي تواند شامل حيوانات ، پرندگان و گياهان و يا حتي اشياء محيط زندگي طبيعي باشد .              

عطار از پرندگان براي بيان مقصود خود استفاده كرده است كه هركدام از پرندگان بيان كنندی بخشي از وجود يك انسان كسر مي باشد يعني انساني كه به نهايت تكامل نرسيده و پالايش نيافته است . انساني كه در بندی كه خود براي خود بافته و در قفسی از هواي نفس که براي خود ساخته ، گرفتار شده است اين چنين انساني در قفس جسم مادي اسير است . عطار تمام دامهایی را كه در مسير رشد معنوي انسان قرار دارد ترسيم كرده و آنرا نشان می دهد تا اينگونه انسانها را آگاه کند و به آنها هشدار دهد كه در دام آرزو ، هوس ، خود پرستي و حرص و طمع گرفتار نشوند و كساني كه انتخاب مي كنند چگونه زندگي درست و پاكي داشته باشند بتوانند سير رشد معنوي و تكاملي خود را به شايستگي هدايت كنند و به حقيقت و يگانگي و شناخت اصل وجود خود برسند تا در پرتوی نور جلال او ، به آرامش وصف نشدني دست يابند .شیخ عطار در این داستان چگونگی سفر پر رنج انسانهای حقیقت طلب را در شاهراه وصول به حق شرح می دهد.

عطار در كتاب خود هر مرغی را نشان و نماد انسانهای مختلف با عادت ها و ضعفهای گوناگون بيان مي كند كه قبل از شرح داستان به معرفی هر مرغ خواهيم پرداخت كه نشانه ی چگونه انسانی است .

هدهد : مرغی است كه چشمی بينا دارد. چون ديو وجود خود را مهار كرده است رازدار سليمان نبی است هدهد نظری گنجا دارد و جای آب را در بيابان مي داند و مرغان ديگر را راهنمايی می كند او پرهيزگار و با تقوی است مرغان تشنه را به طرف آب هدایت می كند .

موسيچه ( كبوتر سفيد ) : پرنده ای است گرفتار نفس و مغرور

طوطي : رفيق حضرت خضر كه به حيات ماندگار و جاودان و به چشمه آب حيات علاقه دارد .نمونه ای از مردمان اهل ظاهر وتقلید که به دنیای باقی وحیات جاوید اعتقاد دارند .

كبك : مال اندوز و طلا دوست ، سر در خاك می كند تا طلا پيدا كند و هوای تازه و روشنايي و نور خورشيد را از خود می گيرد تا در تاريكی زمين جواهر پيدا كند و مال اندوزی كند .

باز : پرنده ای تيز چشم و پر خشم می باشد كه هدفش كنترل ديگران است ، او جاه طلب است تا برهر چيزی مسلط باشد به همين دليل در بلنديها لانه می كند .نمونه ای از مردم اهل قلم و درباری که به علت نزدیکی به شاه همیشه بر دیگران فخر می فروشد واز موقعیت خود سوء استفاده می نماید .

دراج : نفس قدرتمندی دارد و اگر به نفسش مسلط شود به بلندی می رسد .

بلبل : پرنده ای سر به هوای عاشق پيشه كه لحن زيبا دارد و به دنبال دام انداختن ديگران است اما به غيراز گل بی وفا كسی را اسير خود نمی كند او هميشه از درد عشق می نالد ونمونه ای از مردم جمال پرست است

طاووس : پرنده ای خود پرست است و نمونه ای از مردم ظاهر بین که تکالیف مذهبی  را به امید مزد و آرزوی بهشت ورهایی از دوزخ انجام می دهد . به وجود نمايشی خود چنان دل بسته كه نمی خواهد نقصان را ببيند و مدام در پی شکار خلق است وهر لحظه به رنگی در می آید  او اگر متواضع شود به اسرار هستی دست پيدا مي كند .

قرقاول ( تذرو ) : مثل يوسف نبی زيباست ولي در چاه نفس خود گرفتار است و اگر ازچاه نفس خود بيرون بيايد مانند يوسف ، عزيز مصر می شود كه سخت خواهان دارد.

قمری : پرنده ای سرگشته ی ما ومنی است و مثل ذالنون پيامبر در شكم ماهی حبس شد.

فاخته : پرنده ای كه گرفتار دام بی وفايی است .

شاهين و كركس : در هوس مردار خواهي دنيوی هستند و در همين هوس می ميرند حيات را تجربه نمی كنند و از هردو دنيا محرومند .

همای :  پرنده ای است  که استخوان می خورد و بر سر هر کس که سایه افکند خوشبختی  و شاهی را به او می بخشد او ظرفيت پذيرش هدايای خداوندی را دارد ولی وقتی به اين امتيازات فكر می كند فرعون را به عنوان الگو و رهبر می پذيرد و نمونه ای از مردمی است که از زهد وعبادت برای کسب مال دنیا استفاده می کنند وبه دنبال جلب نظر ارباب مملکت وسیاست از راه عزلت نشینی وعبادت ظاهری می باشند تا به این طریق به دستگاه وقدرتی دست یابند .

دراج : نماينده ديو و ابليس است و ابليس از جسم او برای تجلی خود استفاده می كند .

بوتيمار : پرنده ای غمخوار و افسرده كه در كنار دريا نشسته ولی نگران تمام شدن آب است و چون توكل را نمي شناسد از لذت زندگی كردن بی بهره می ماند .نمونه ای از مردم خسیس که نعمت های زندگی را از خود ودیگران دریغ می دارند نه خود لذت   می برند ونه می توانند شاهد لذت بردن دیگران از نعمت های زندگی باشند .

بط  ( مرغابی ) : گرفتار وسواس است و ديگران را نجس و خود را پاك مي داند سخت قضاوتی است و به پرهيزكاری خود مغرور است و ديگران را می آزارد .نمونه ای از مردم عابد وزاهد که همه ی عمر گرفتار وسواس طهارت هستند .

بوف : پرنده ای كه از خوشبخت بودن و لذت بردن از زندگی اضطراب دارد به همين دليل در خرابه ها زندگی مي كند و هميشه از شور آبادانی خويش گريزان است . نمونه ای ازمردمی است که زاهد ومنزوی هستند وگنج مقصود را درخلوت و گوشه گیری و انزوا از خلق و اجتماع می جو یند .

صعوه : پرنده ای کوچک از نوع  گنجشک سر قرمز نمودارمردمی  ناتوان و درمانده كه به ناتوانی و جسم ضعيف خود متوسل  می شوند تا از بار مسئوليت شانه خالی كنند .

در واقع هركدام از اين پرندگان ويژگيهای نهفته ی انساني است و عطار سعی دارد با وجود اين پرندگان مراحل خود شناسی و تكامل انسان را به نمايش گذاشته و در راه رسيدن به خود و رهايی از مشكلات فردی را به ما بياموزد و ما را در راه رسيدن به كمال انسانی ، كه آن را در هفت مرحله ترسيم كرده است راهنمايی نمايد .

اين هفت مرحله عبارتند از :

1– طلب 2– عشق  3– معرفت  4– استغنا  5– توحيد  6 – حيرت  7 – فقر و فنا

                                                             تقدیم به همه ی جویندگان راه حقیقت و کمال

                                                                                          گرجیان

به نام خدا

پادشاها در من مسکین نگر                                             گر زمن بد دیدی آن شد این نگر

خالقا گر نیک و گر بد کرده ام                                              هرچه کردم با تن خود کرده ام

عفو کن دون همتیهای مرا                                                       محو کن بی حرمتیهای مرا

مقدمه

تنوع و غنای ادبیات ایران بسیار زیاد است و هر کدام از اندیشمندان و شعرا و عرفای ایرانی به روش و سبک خاص خود آثار گرانبهایی را برای ما به میراث گذاشتند که امروزه خواندن اصل کتابها یا درک مفاهیم آن برای همگان مقدور نمی باشد . لذا دانستن و فهمیدن مفاهیم این اثر یا بکار گیری آن در تربیت روح انسانی مستلزم درک و فهم آسان مطالب این کتاب می باشد . نگارندۀ این اثر برای اینکه جویندگان کمال و حقیقت را هرچه آسانتر در این راه همراهی کند تصمیم گرفت تا متن کامل کتاب منطق الطیر را به زبان بسیار ساده و قابل فهم برگرداند و آن را در اختیار همه ی علاقه مندان به این آثار گرانبها و ارزشمند قرار دهد . مخاطبان این اثر عام بوده و همه به اندازه نیاز خود می توانند از آن بهره گیرند .

مرجع این کتاب کلیات منطق الطیر عطار است که به کوشش جناب استاد ارجمند سید صادق گوهرین گرد آمده و تصحیح شده است و نگارنده از آن به عنوان منبع اصلی استفاده کرده و تمام ابیات آن را به روش خطی و به نثر بسیار ساده و روان فارسی برگردانده است و امیدوار می باشد که مورد توجه و عنایت خوانندگان عزیز قرار گیرد .

 مولاي متقيان علي (ع) مي فرمايد :

خدا را سپاس در حالي كه نه از رحمت او نوميدم ، نه از رحمتش بی بهره ام ، نه از آمرزش او مأيوسم و نه از پرستش او سر برتافته ام . خداوندي كه رحمت او همواره برجاست و نعمتش را زوال نباشد و دنيا سرايي است كه ناپايداري مقدر اوست . مردمش از آنجا رخت برخواهند بست هم شيرين گواراست هم سبز و خرم . خواستاران خود را زود مي يابد هركه در او بنگرد دلش را مي فريبد . پس هر توشه ی نيكو كه ميسر است برگيريد و قدم به راه سفر نهيد . در دنيا بيش از آنچه شما را بسنده است مخواهيد و  بيش از آنچه به شما داده است طلب مكنيد .

 و حضرت عيسي روح اله مي فرمايد :

هرآنچه والاست ، هرآنچه درست است ، هرآنچه پاك است ، هرآنچه دوست داشتنی و هر آنچه ستودنی است ، بدان بينديشيد . اگر چيزي عالی است و شايان ستايش در آن تامل كنيد .

 شرح حال عطار

ابو حامد فريدالدين محمد بن ابي بكر ابراهيم عطار نيشابوري به سال 540 در نيشابور از يك پدر و مادر مومن و زاهد پيشه به دنيا آمد . پدرش دارو فروش و مادرش زنی زاهد منش بود كه به گفته خود او بيست و چند سال آخر عمرش را فقط به عبادت و خلوت كردن با خدا گذرانده و دست از دنيا و زرق و برق آن كشيده بود .

 چو سالي بيست هست ، اكنون زيادت                                 كه نه چادر ، نه موزه داشت عادت

زدنيا فارغ و خلوت گزيده                                                               گزيده گوشه و عزلت گزيده

 وقتي عطار بزرگ شد حرفه ی پدر را پيشه خود ساخته و او نيز دارو فروش شد .

 بدارو خانه پانصد شخصي بودند                                                كه در هروز نبضم مي نمودند

 عطار فردي خوش قريحه و نازك خيال و حساس بود . او موضوعاتي را كه در اطرافش مي گذشت به خوبي مي ديد و آنها را حس مي كرد و در بعضي موارد آنها را به رشته ي شعر مي كشيد تا جايي كه دو اثر با ارزش خود يعني مصيبت نامه و الهي نامه را در حين كاركردن در دكان عطاري خود به رشته ي نظم درآورد .

 مصيبت نامه كاندوه جهانست                                                الهي نامه كاسرار عيانست

بداروخانه كردم هردو آغاز                                                 چه گويم زو درستم ، زين و آن باز

عطار در حدود هفتاد و چند سال عمر كرده و آثار ارزشمندي به انسانهاي روشن ضمير و پاكدل كه به نداي او گوش فرانهادند تقديم نمود . از جمله اين آثار الهي نامه ، اسرار نامه ، مصيبت نامه ، مختار نامه و منطق الطير و خسرونامه مي باشد .

منطق الطیر را باید تاج مثنوی های عطار نام نهاد که آن منظومه ای رمزی مشتمل بر 4458 بیت به بحر رمل مسدس مقصور محذوف می باشد و موضوع آن گفتگوی مرغان درباره ی پرنده ای   افسانه ای است به نام سیمرغ و مراد از پرندگان ، سالکان راه حق و مراد ازسیمرغ ، وجود حق تعالی می باشد .

سبک عطار در مورد بيان اشعار كتاب منطق الطير يا مقامات طيور ، سبک سمبوليسم مي باشد كه معمولاً در اين سبک ادبي نويسنده از زبان موجودات و چيزهايي كه در طبيعت وجود دارد براي بيان هدف و منظور خود استفاده مي كند ، اين موجودات مي تواند شامل حيوانات ، پرندگان و گياهان و يا حتي اشياء محيط زندگي طبيعي باشد .              

عطار از پرندگان براي بيان مقصود خود استفاده كرده است كه هركدام از پرندگان بيان كنندی بخشي از وجود يك انسان كسر مي باشد يعني انساني كه به نهايت تكامل نرسيده و پالايش نيافته است . انساني كه در بندی كه خود براي خود بافته و در قفسی از هواي نفس که براي خود ساخته ، گرفتار شده است اين چنين انساني در قفس جسم مادي اسير است . عطار تمام دامهایی را كه در مسير رشد معنوي انسان قرار دارد ترسيم كرده و آنرا نشان می دهد تا اينگونه انسانها را آگاه کند و به آنها هشدار دهد كه در دام آرزو ، هوس ، خود پرستي و حرص و طمع گرفتار نشوند و كساني كه انتخاب مي كنند چگونه زندگي درست و پاكي داشته باشند بتوانند سير رشد معنوي و تكاملي خود را به شايستگي هدايت كنند و به حقيقت و يگانگي و شناخت اصل وجود خود برسند تا در پرتوی نور جلال او ، به آرامش وصف نشدني دست يابند .شیخ عطار در این داستان چگونگی سفر پر رنج انسانهای حقیقت طلب را در شاهراه وصول به حق شرح می دهد.

عطار در كتاب خود هر مرغی را نشان و نماد انسانهای مختلف با عادت ها و ضعفهای گوناگون بيان مي كند كه قبل از شرح داستان به معرفی هر مرغ خواهيم پرداخت كه نشانه ی چگونه انسانی است .

هدهد : مرغی است كه چشمی بينا دارد. چون ديو وجود خود را مهار كرده است رازدار سليمان نبی است هدهد نظری گنجا دارد و جای آب را در بيابان مي داند و مرغان ديگر را راهنمايی می كند او پرهيزگار و با تقوی است مرغان تشنه را به طرف آب هدایت می كند .

موسيچه ( كبوتر سفيد ) : پرنده ای است گرفتار نفس و مغرور

طوطي : رفيق حضرت خضر كه به حيات ماندگار و جاودان و به چشمه آب حيات علاقه دارد .نمونه ای از مردمان اهل ظاهر وتقلید که به دنیای باقی وحیات جاوید اعتقاد دارند .

كبك : مال اندوز و طلا دوست ، سر در خاك می كند تا طلا پيدا كند و هوای تازه و روشنايي و نور خورشيد را از خود می گيرد تا در تاريكی زمين جواهر پيدا كند و مال اندوزی كند .

باز : پرنده ای تيز چشم و پر خشم می باشد كه هدفش كنترل ديگران است ، او جاه طلب است تا برهر چيزی مسلط باشد به همين دليل در بلنديها لانه می كند .نمونه ای از مردم اهل قلم و درباری که به علت نزدیکی به شاه همیشه بر دیگران فخر می فروشد واز موقعیت خود سوء استفاده می نماید .

دراج : نفس قدرتمندی دارد و اگر به نفسش مسلط شود به بلندی می رسد .

بلبل : پرنده ای سر به هوای عاشق پيشه كه لحن زيبا دارد و به دنبال دام انداختن ديگران است اما به غيراز گل بی وفا كسی را اسير خود نمی كند او هميشه از درد عشق می نالد ونمونه ای از مردم جمال پرست است

طاووس : پرنده ای خود پرست است و نمونه ای از مردم ظاهر بین که تکالیف مذهبی  را به امید مزد و آرزوی بهشت ورهایی از دوزخ انجام می دهد . به وجود نمايشی خود چنان دل بسته كه نمی خواهد نقصان را ببيند و مدام در پی شکار خلق است وهر لحظه به رنگی در می آید  او اگر متواضع شود به اسرار هستی دست پيدا مي كند .

قرقاول ( تذرو ) : مثل يوسف نبی زيباست ولي در چاه نفس خود گرفتار است و اگر ازچاه نفس خود بيرون بيايد مانند يوسف ، عزيز مصر می شود كه سخت خواهان دارد.

قمری : پرنده ای سرگشته ی ما ومنی است و مثل ذالنون پيامبر در شكم ماهی حبس شد.

فاخته : پرنده ای كه گرفتار دام بی وفايی است .

شاهين و كركس : در هوس مردار خواهي دنيوی هستند و در همين هوس می ميرند حيات را تجربه نمی كنند و از هردو دنيا محرومند .

همای :  پرنده ای است  که استخوان می خورد و بر سر هر کس که سایه افکند خوشبختی  و شاهی را به او می بخشد او ظرفيت پذيرش هدايای خداوندی را دارد ولی وقتی به اين امتيازات فكر می كند فرعون را به عنوان الگو و رهبر می پذيرد و نمونه ای از مردمی است که از زهد وعبادت برای کسب مال دنیا استفاده می کنند وبه دنبال جلب نظر ارباب مملکت وسیاست از راه عزلت نشینی وعبادت ظاهری می باشند تا به این طریق به دستگاه وقدرتی دست یابند .

دراج : نماينده ديو و ابليس است و ابليس از جسم او برای تجلی خود استفاده می كند .

بوتيمار : پرنده ای غمخوار و افسرده كه در كنار دريا نشسته ولی نگران تمام شدن آب است و چون توكل را نمي شناسد از لذت زندگی كردن بی بهره می ماند .نمونه ای از مردم خسیس که نعمت های زندگی را از خود ودیگران دریغ می دارند نه خود لذت   می برند ونه می توانند شاهد لذت بردن دیگران از نعمت های زندگی باشند .

بط  ( مرغابی ) : گرفتار وسواس است و ديگران را نجس و خود را پاك مي داند سخت قضاوتی است و به پرهيزكاری خود مغرور است و ديگران را می آزارد .نمونه ای از مردم عابد وزاهد که همه ی عمر گرفتار وسواس طهارت هستند .

بوف : پرنده ای كه از خوشبخت بودن و لذت بردن از زندگی اضطراب دارد به همين دليل در خرابه ها زندگی مي كند و هميشه از شور آبادانی خويش گريزان است . نمونه ای ازمردمی است که زاهد ومنزوی هستند وگنج مقصود را درخلوت و گوشه گیری و انزوا از خلق و اجتماع می جو یند .

صعوه : پرنده ای کوچک از نوع  گنجشک سر قرمز نمودارمردمی  ناتوان و درمانده كه به ناتوانی و جسم ضعيف خود متوسل  می شوند تا از بار مسئوليت شانه خالی كنند .

در واقع هركدام از اين پرندگان ويژگيهای نهفته ی انساني است و عطار سعی دارد با وجود اين پرندگان مراحل خود شناسی و تكامل انسان را به نمايش گذاشته و در راه رسيدن به خود و رهايی از مشكلات فردی را به ما بياموزد و ما را در راه رسيدن به كمال انسانی ، كه آن را در هفت مرحله ترسيم كرده است راهنمايی نمايد .

اين هفت مرحله عبارتند از :

1– طلب 2– عشق  3– معرفت  4– استغنا  5– توحيد  6 – حيرت  7 – فقر و فنا

                                                             تقدیم به همه ی جویندگان راه حقیقت و کمال

                                                                                          گرجیان